Toplumsal çürüme: Yanlışa alıştığımız yerde başlar

Bir haksızlık karşısında duyduğumuz ilk öfke zamanla yerini omuz silkmeye bırakıyorsa, üzerinde durmamız gereken ciddi bir mesele vardır. Önce “Bu nasıl olur?” diye sorarız. Sonra “Burada işler böyle yürür” demeye başlarız. En sonunda, aynı düzene ayak uydurmayı hayatın gereği sayarız. Bence toplumsal çürümenin en tehlikeli eşiği, yanlışın artık bizi rahatsız etmediği o noktadır.
Bu kavramı kullanırken bütün bir toplumu mahkûm etmek kolaycılığına düşmemeliyiz. İşini hakkıyla yapan, emanete sahip çıkan, kimse görmeden iyilik eden, çocuğuna dürüst yaşamayı öğreten insanlar var. Onların emeğini yok sayan bir karamsarlık da haksızlıktır. Asıl konuşmamız gereken, bu insanların hangi davranışlarla yalnız bırakıldığı ve yanlışın hangi gerekçelerle korunur hâle geldiğidir.
Çünkü bir arada yaşayabilmek, birbirimize duyduğumuz güvene dayanır. Alışverişte verilen söze, iş yerinde emeğin karşılığına, kurumlarda eşit muameleye, sokakta başkasının hakkına saygı duyulacağına inanmak isteriz. Bu güven zedelendiğinde hayat, herkesin kendini korumaya çalıştığı yorucu bir mücadeleye dönüşür.
Dürüstlüğü küçümsediğimizde neyi kaybederiz?
Sırasını bekleyene “Sen de bir tanıdık bulsaydın”, hakkı olmayan kazancı reddedene “Fırsatı kaçırdın”, işini özenle yapana “Bu kadar uğraşmaya değer mi?” dediğimizde, çocuklara ve gençlere nasıl bir hayat dersi verdiğimizi düşünmeliyiz. Bu sözler, başkasının hakkına girmeyi beceri; hakkaniyeti ise gereksiz bir yük gibi gösterebilir.
Başarıyı yalnızca elde edilen para, makam ve görünürlükle ölçersek, oraya nasıl gelindiğini sormayı unuturuz. Oysa bir insanın kazancı kadar o kazanca giden yol da önemlidir. Emeğin, liyakatin ve dürüstlüğün değer görmediği bir ortamda, çalışarak ilerlemek isteyen gencin inancını koruması zorlaşır.
Geçim sıkıntısı, belirsizlik ve gelecek kaygısı insanı yorabilir. Bunları anlamak ve çözüm aramak gerekir. Fakat zorluklar, bir başkasının hakkını çiğnemeyi kendiliğinden haklı kılmaz. Aynı şekilde, maddi imkânı sınırlı insanları ahlaki bozulmanın sorumlusu gibi göstermek de kabul edilemez. Ahlakı gelir düzeyine göre dağıtan bir ölçü, baştan adaletsizdir.
Adalet duygusunun sınandığı yer
Haksızlığa uğrayan kişinin kimliği, duyarlılığımızın ölçüsünü belirlememeli. Kendi yakınımıza yapıldığında itiraz ettiğimiz bir davranışı, başka birine yapıldığında görmezden geliyorsak adalet anlayışımızı yeniden düşünmemiz gerekir. Aynı yanlış, yapan kişi sevdiğimiz biri olduğunda da yanlış kalabilmelidir.
Bir arkadaşın hatasını örtmek, her zaman ona iyilik yapmak anlamına gelmez. Bazen gerçek yakınlık, hatasını açıkça söyleyebilmektir. Bir kurumu savunmak da o kurum içindeki her uygulamayı savunmayı gerektirmez. Eleştiriye alan açmak, yanlışın düzelmesini istemek ve hesap verebilirliği önemsemek, ortak hayata duyulan bağlılığın parçasıdır.
Burada sorumluluğu yalnızca bireyin vicdanına bırakmak da yeterli olmaz. Açık kurallar, eşit uygulama, işleyen denetim ve gerekçesi anlaşılır kararlar gerekir. İnsanlar hakkını aradığında dinleneceğine inanabilmeli. Dürüst davranan kişinin sürekli kaybettiğini düşündüğü bir yerde, yalnızca “İyi insan olun” demek eksik kalır.
Ekranın öte yanında bir insan var
Bir insanın acısını paylaşılacak malzemeye dönüştürmek, doğruluğunu bilmediğimiz bir iddiayı yaymak, topluca aşağılamayı eğlence saymak… Bunların her birinde durup kendimize aynı soruyu sorabiliriz: Bu davranışın muhatabı ben ya da sevdiğim biri olsaydı ne hissederdim?
Telefon ekranı, söylenen sözün ağırlığını ortadan kaldırmaz. Bir yorumun arkasında gerçek bir insan, bir aile ve bir hayat vardır. Öfkeyle yazılan birkaç cümle, sahibinin unutmasından çok sonra bile karşı tarafta iz bırakabilir. Paylaşmadan önce düşünmek, bilmediğimiz konuda kesin hüküm vermemek ve yanıldığımızda düzeltmek, günlük hayatın ahlaki sorumlulukları arasındadır.
İyiliğin görünür olması başkalarını da cesaretlendirebilir. Ancak yardım edilen insanın mahremiyetini ve onurunu korumak gerekir. Bir ihtiyacı giderirken o kişiyi teşhir ediyorsak, yaptığımız işin biçimini de sorgulamalıyız. İnsan onuru, beğeni sayısına feda edilecek bir ayrıntı değildir.
Çocuklar, söylediklerimizle yaptıklarımızı birlikte görüyor
Çocuğa dürüst olmasını söyleyip onun yanında yalanı mazur göstermek; saygıyı öğretmeye çalışırken çalışan bir insanı küçümsemek; adaletten söz edip sıra beklememek… Verilen öğütle yapılan davranış arasındaki mesafe, çocuğun zihninde haklı sorular doğurur.
Gençlerden daha sorumlu olmalarını bekliyorsak, onlara sorumluluğun nasıl taşındığını göstermeliyiz. Özür dileyebilen bir yetişkin, hatasını kabul eden bir yönetici, verdiği sözü tutan bir esnaf, emeğin karşılığını zamanında ödeyen bir işveren; uzun nasihatlerden daha güçlü örnekler sunar.
Cide gibi insanların birbirini tanıdığı bir ilçede de bu ölçüler kıymetlidir. Tanışıklık, dayanışmayı güçlendirebilir. Fakat aynı yakınlık, yanlışın üzerini kapatma gerekçesine dönüşmemeli. Komşuluk, hemşehrilik ve dostluk; birbirimizin hakkına daha fazla özen göstermemizi sağlamalıdır.
İyileşme, günlük hayatta karşılık bulmalı
Toplumsal çürümeyi konuşmak, başkalarını suçladıktan sonra rahatlamak için yapılırsa hiçbir şeyi değiştirmez. Kendi davranışımızı da aynı açıklıkla değerlendirmek gerekir. Elimizdeki küçük yetkiyi nasıl kullanıyoruz? Çıkarımıza dokunduğunda da adil davranabiliyor muyuz? Bir yanlışın düzelmesi için üzerimize düşeni yapıyor muyuz?
Herkesten kahramanlık bekleyemeyiz. Haksızlığa itiraz etmenin bedelini tek başına ödemekten çekinen insanları da anlamalıyız. Bu yüzden doğruyu savunanları yalnız bırakmamak, güvenli başvuru yollarını ve dayanışmayı güçlendirmek önemlidir. Ortak sorumluluk, yükü tek bir kişinin omzuna bırakmamayı da gerektirir.
Başlangıç bazen çok sade olabilir: Verilen sözü tutmak, eksik yapılan işi tamamlamak, yaydığımız yanlış bilgiyi düzeltmek, bir insanın emeğini teslim etmek, hak etmediğimiz ayrıcalığı reddetmek. Bunlar gündelik hayatın içinde güveni yeniden kuran davranışlardır.
Yanlışa alışmamak, doğruyu savunanı yalnız bırakmamak ve kendi payımıza düşen sorumluluktan kaçmamak… Daha iyi bir toplum için atacağımız adımlar burada başlıyor.