Al
Türk devlet geleneğinde egemenlik ve güçle ilişkilendirilir; halk belleğinde cesaret ve vatan uğruna verilen bedelin rengidir.
Al sancağın tarihinden kanunla belirlenmiş ölçülerine, sembollerinden saygı kurallarına uzanan kısa bir anlatı.
Türk Bayrağı, al zemin üzerindeki beyaz ay ve yıldızdan oluşur. Bugünkü biçimine yüzyıllar içinde ulaşmış, Cumhuriyet döneminde kanunla tanımlanan ölçülerle resmiyet kazanmıştır. Anlamı yalnız biçiminde değil; tarih, bağımsızlık ve ortak hafızayla kurduğu bağda yaşar.
Türklerin sancak geleneği çok eski dönemlere uzanır. Bugünkü al zeminli ay-yıldızlı biçim Osmanlı'nın son yüzyıllarında belirginleşti, Cumhuriyet döneminde hukukî standarda kavuştu.
Göktürk ve Uygur dönemlerinde askerî ve siyasî otoriteyi temsil eden tuğ ve sancaklar kullanılıyordu.
Selçuklu sikkelerinde hilal ve farklı göksel sembollere rastlanır; Anadolu'daki simgesel devamlılığın önemli halkalarındandır.
İlk dönemlerde tek tip devlet bayrağı yerine farklı renk ve motiflere sahip sancaklar birlikte kullanıldı.
Yaygın kabul gören anlatıya göre Nizam-ı Cedid düzenlemeleriyle al zemin üzerinde ay ve sekiz köşeli yıldız taşıyan biçim donanmada standarda dönüştü.
Tanzimat döneminde yıldızın beş köşeli forma dönüşmesiyle bayrak bugünkü görünümüne çok yaklaştı. Kesin tarih kaynaklarda tartışmalıdır.
Millî Mücadele sürerken İstiklâl Marşı kabul edildi; "al sancak" ifadesi millî sembolün edebî hafızadaki yerini güçlendirdi.
2994 sayılı kanunla bayrağın şekli ve ölçüleri Cumhuriyet döneminde ilk kez ayrıntılı biçimde düzenlendi.
Bugün yürürlükte olan temel kanun kabul edildi (R.G. 24/9/1983, sayı 18171) ve 2994 sayılı kanunu yürürlükten kaldırdı. Uygulama ayrıntıları 1985'te Türk Bayrağı Tüzüğü ile belirlendi.
Kanun bayrağın biçimini ve ölçülerini belirler. Renk ve sembollere yüklenen anlamlar ise tarih, edebiyat ve halk belleğinin ortak yorumlarıdır — kanunda yazmaz.
Türk devlet geleneğinde egemenlik ve güçle ilişkilendirilir; halk belleğinde cesaret ve vatan uğruna verilen bedelin rengidir.
Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinden bugüne taşınan güçlü bir motif; tarihsel süreklilik ve kültürel aidiyetle özdeşleşmiştir.
Bugünkü beş köşeli biçimi 19. yüzyılda yerleşti. Halk yorumunda bağımsızlık ve millet fikrinin sembollerinden biridir.
Bayrağın bütün geometrisi, G ile gösterilen en ölçüsüne bağlı oranlarla tarif edilir. Böylece bayrak hangi büyüklükte üretilirse üretilsin aynı kompozisyon korunur. Aşağıdaki diyagram elle çizilmedi: sayfadaki bütün bayraklarla aynı formüllerden üretiliyor.
Ölçü cetvelinde sekiz harf vardır. Çok yayılan sadeleştirilmiş listelerde E genellikle atlanır — oysa yıldızın yerini tam olarak belirleyen oran odur. Ayrıca B ile F sık sık birbirinin yerine yazılır: B ay dairesi, F yıldız dairesidir.
Bayrağın üretimi, kullanımı, yarıya indirilmesi ve saygı kuralları 2893 sayılı Kanun ve Türk Bayrağı Tüzüğü ile düzenlenir.
Tüzük md. 9: Cumhurbaşkanlığı, TBMM, Anıtkabir, hükümet konakları, polis-jandarma-hudut-gümrük karakolları ve hudut kapıları, bağımsız takım ve bölükler ile üst askerî birlikler, eğitim ve öğretim kurumları, köy ve mahalle muhtarlıkları, diğer kamu kurumları ile bunlara ait fabrika ve işletmeler.
Türk gemileri ayrı bir maddede (md. 10), dış temsilcilikler ise md. 13'te düzenlenir; bu üçü sık sık tek liste sanılır.
Tüzük md. 24: Bayrak 10 Kasım'da Türkiye'de ve dış temsilciliklerde resmî ve millî binalarda yarıya çekilir; diğer hâller Dışişleri Bakanlığının görüşü alınarak tespit ve ilan edilir. Belirli bir saat aralığı yazmaz — gün boyudur.
Sürekli çekilmeyen yerlerde önce tepeye kadar çekilir, sonra yarıya indirilir. TBMM binası önündeki bayrak hiçbir zaman, Anıtkabir'deki bayrak ise 10 Kasım dışında yarıya indirilemez.
Bayrağı yırtarak, yakarak veya sair surette alenen aşağılamak 5237 sayılı TCK md. 300 uyarınca 1–3 yıl hapisle cezalandırılır; İstiklâl Marşı'nı alenen aşağılamanın cezası 6 ay–2 yıldır. Suç yurt dışında bir Türk vatandaşı tarafından işlenirse ceza üçte bir oranında artırılır.
2893 sayılı Kanun'un 8. maddesi hâlâ mülga 765 sayılı TCK'nın 526. maddesine atıf yapar; yürürlükteki hüküm TCK md. 300'dür.
Tüzük md. 22/2-A: Bayrak önce eni yönünde tam ikiye, sonra ayın üst kısmından tekrar tam ikiye katlanır; beyaz renkli kısım İÇTE kalacak şekilde uçum yönünden ve yıldızın uç kısmından başlanarak 1/3 oranında katlanır.
Doğru katlanmış bayrağın her iki yüzünden de beyaz ay ve yıldızın hiçbir kısmı görülmez. "Ay ve yıldız dışarıda kalacak şekilde katlanır" yaygın ama yanlış bir anlatımdır. Tabuta örtülen bayrağın katlanması ayrı bir usuldür (md. 22/2-B).
Tüzük md. 38: Eskimiş, solmuş, yırtılmış ve kullanılamayacak duruma gelmiş bayrakların yok edilme usul ve esasları İçişleri Bakanlığının koordinatörlüğünde çıkarılan yönetmelikle belirlenir. Sıradan atık gibi işlem görmez.
Tüzük md. 26: Yırtık, sökük, yamalı, delik, kirli, soluk veya buruşuk bayrak kullanılamaz; masa örtüsü olarak serilemez, elbise veya üniforma olarak giyilemez. Hiçbir siyasi parti, kuruluş, dernek veya vakıf amblem ve sembollerinde bayrağı esas veya fon olarak kullanamaz.
Osmanlı coğrafyası ve Türk dünyası içinde ay-yıldız motifi farklı devletlerin bayraklarında da yer bulur. Aşağıdaki bayraklar da aynı geometri kaynağından çiziliyor.
Al zemin ortasında beyaz bir disk, diskin içinde kırmızı hilal ve beş köşeli yıldız. Osmanlı dönemine uzanan tarihsel bağları taşır.
Mavi-kırmızı-yeşil üç eşit şerit üzerinde beyaz hilal ve sekiz köşeli yıldız.
Beyaz zemin, üstte ve altta iki kırmızı şerit, ortada kırmızı ay-yıldız. Ay ve yıldız Türk Bayrağı'nın oranlarındadır.
Tunus ve Azerbaycan'ın resmî çizim planlarının sayısal metnine ulaşılamadı; bu iki bayrağın hilal ölçüleri yaygın çizimden alındı. Türk Bayrağı'nın oranları bu belirsizliğin dışındadır — onlar doğrudan Tüzük md. 4'ten gelir.
Tüzük md. 4/G yıldızın ucunu iki ayrı kuralla konumlandırır: bir kez "ayın iki ucundan geçen çizginin ekseni kestiği nokta", bir kez de "iç çemberden G/3 uzaklık". İkisi aynı noktayı vermez; aradaki fark 0,015417 G, yani yaklaşık %1,54. Bu sayfa ikinci kuralı uyguluyor — Kanun'un sayısal cetveliyle örtüşen kural o.
Tüzük md. 3/B al rengi bir renkölçer koordinatıyla tanımlar: parlaklık 27,5, kırmızılık-yeşillik 44,8, sarılık-mavilik 15,6; en çok 3 NBS renk farkı kabul edilir. Ekranlarda yaygın kullanılan #E30A17 bu tanımın bir karşılığıdır, kanunî değerin kendisi değil.
Tüzük md. 5: Bayrağın eni 50 santimetre veya katlarıdır. Binek taşıtlarına çekilecek bayrağın ebadı ise 20×30 santimetredir.
Tüzük md. 14: Hava araçlarına bayrak çekilmez. Sivil hava araçlarında yön dümeninin her iki yanına, al zemin üzerine bayraktaki oranlara uygun beyaz ay-yıldız boyanır.
Tüzük md. 29: Flandra, boyu eninin 18 katı olan bayraktır. Savaş gemileriyle yardımcı gemilerde tanıtma işareti olarak, yalnız denizde kullanılır.
İlk Türk astronot Alper Gezeravcı, 18 Ocak 2024'te fırlatılan Axiom-3 görevinde Türk Bayrağı'nı Uluslararası Uzay İstasyonu'na taşıdı; görev yaklaşık iki hafta sürdü.
2893 sayılı Türk Bayrağı Kanunu (Kabul 22/9/1983 · R.G. 24/9/1983, sayı 18171) · Türk Bayrağı Tüzüğü (BKK 25/1/1985, 85/9034 · R.G. 17/3/1985, sayı 18697) md. 2–5, 9, 10, 13, 14, 22, 24, 26, 29, 38 · 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu md. 300 · 2994 sayılı Kanun (29/5/1936).