Sarı Yazma: İstanbul’dan Cide’ye Uzanan Bir Memleket Hikâyesi
Cide’nin simgesine dönüşen sarı yazmanın geçmişinde deniz ticareti, kadınların tercihleri, ahşap baskı ustalarının emeği ve Rıfat Ilgaz’ın edebiyatı bir araya geliyor.
Cide’de sarı yazma, bir başörtüsünün taşıyabileceğinden daha geniş bir anlam kazanmıştır. İlçenin adıyla birlikte anılır, yöresel kadın kıyafetinin içinde yer alır ve Rıfat Ilgaz’ın eserleri üzerinden edebiyatla buluşur. Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı da onu Cide’ye ait bir başörtüsü ve ilçenin simgesi olarak tanımlar. Bugünkü güçlü aidiyetin ardında ise tek bir başlangıç olayından çok, kullanım alışkanlıklarının, ticaretin ve ustalığın birbirini tamamladığı bir geçmiş vardır.
Kumaşın üzerindeki ustalık
Yazma, genel olarak desenlerle bezenmiş ve başörtüsü olarak kullanılan kumaştır. Yazmacılıkta çoğunlukla pamuklu kumaşlar kullanılır; desen kumaşa doğrudan çizilebilir ya da ahşap kalıpla basılabilir. Bu nedenle geleneksel kalıp baskısını, desenin kumaş dokunurken oluşturulduğu bir işlemden ayrı düşünmek gerekir. Sarı yazmanın üretim hikâyesindeki temel sanat, kumaşın üzerine renk ve motif aktaran baskı ustalığıdır. Kültür Portalı’nın yazmacılık açıklaması bu genel tekniği tarif eder; Cide’deki uygulamanın ayrıntılarını ise yerel ustaların tanıklıkları tamamlar.
Cide Kaymakamlığının kültür kaydında sarı yazma, uzun ve bol etekli göynek, kırmızı paçalı şalvar ve bel kuşağıyla birlikte anlatılır. Böylece başörtüsü, geleneksel kadın giyiminin bütünlüğü içinde yerini bulur. Onu yalnızca hediyelik eşya olarak görmek, günlük hayattaki geçmişini eksik bırakır. Bir kuşağın giyim alışkanlığının sonraki kuşağa aktarılması, sarı yazmanın Cide’de neden kolayca tanınan bir işarete dönüştüğünü anlamak için önemlidir.
İstanbul’dan Cide’ye uzanan yol
Ürünün Cide’ye gelişine ilişkin yerel araştırmalar İstanbul’u işaret eder. Mustafa Afacan’ın 2025’te, Recai Yılmaz’ın araştırmalarına ve Veliye Martı’nın çalışmalarına dayanarak aktardığı anlatıda, Kumkapı’daki Ermeni ustaların ürettiği yazmalar Rum tüccarların deniz yoluyla getirmesi ve Cide’deki Türk esnafın satışıyla yayılır. Bu güzergâh yaklaşık olarak 20. yüzyılın başına yerleştirilir. Anlatı, farklı toplulukların üretim ve ticaretteki katkısını görünür kılar. Bununla birlikte, bu bilgileri kesin bir ilk üretim tarihi veren atölye defteri veya ticaret siciliyle aynı düzeyde değerlendirmemek gerekir.
Aynı yazıda Recai Yılmaz’ın 1996–1997’de Cide merkezi, çevre köyler, Güren ve Loç bölgelerinde yetmiş yaşını aşmış kadınlarla yaptığı görüşmeler aktarılır. Kadınların geçmişte kullandıkları başörtüsünü sarı yazma olarak hatırlaması, geleneğin kuşaklar boyunca benimsendiğine ilişkin değerli bir sözlü tarih bulgusudur. Veliye Martı’nın anlatısında İstanbul’daki “Nadide” adı Cide’de “Sarı Yazma”ya dönüşür. Bu hatıralar güçlü bir kullanım geçmişine işaret eder; yine de ilk kez hangi yıl, hangi kadın tarafından takıldığını tek başına belirlemez. Recai Yılmaz, sarı yazma adının Cide’de başörtüsüyle birlikte halkoyunu, türkü, mani ve geleneksel kadın kıyafetinin bütünü için de kullanıldığını anlatır. Adın bu geniş kullanımı, ürünün yerel kültür içindeki yerini gösterir.
Başköy’de kurulan tezgâh: Mehmet Genç
Cide’de üretimin yerelleşmesiyle birlikte öne çıkan isim Mehmet Genç’tir. Recai Yılmaz’ın araştırmalarını aktaran Mustafa Afacan’ın Temmuz 2026 tarihli yazısı, onun 1962’de İstanbul Mevlanakapı’da başlayan çıraklığını ve farklı semtlerde devam eden yazmacılık hayatını anlatır. İstanbul ile Tokat arasında kalıpların izini süren bu ustalık yolculuğu, sonunda Başköy’de bir tezgâha dönüşür. Aynı kaynak, Genç’in eksik kalıplarını yöredeki ıhlamur ağacından hazırladığını belirtir. Yerel üretime geçiş bazı anlatılarda 1976, bazılarında 1977 olarak verildiğinden, bu aşamayı 1970’lerin ikinci yarısına yerleştirmek daha isabetlidir.
Mehmet Genç’in hikâyesinin en insani ayrıntısı, Adem Salcıoğlu’nun Şubat 2024’te yayımladığı görüşmede bulunur. Memleketinde atölye kurma kararına yakınları başlangıçta güvenmez. Genç, ilk bastığı yazmayı babasına gönderir. İstanbul’dan getirdiği yedi top kumaşı işleyip Cide’de manifaturacı Azmi Gürsoy’a götürmesiyle ürünleri alıcı bulur. Böylece yıllar süren ustalık, köyde geçim sağlayan bir işe dönüşür. Bu, uydurulmuş bir aşk efsanesinden daha somut bir hikâyedir: Bir insanın öğrendiği sanatı memleketine taşıması ve yaptığı işle kendini anlatması.
Aynı görüşme, baskının teknik zahmetini de açıklar. Genç’in uygulamasında üç desen rengi ile sarı zemin, göbek ve kenar bölümleri için ayrı kalıplarla çalışılır; toplam sekiz kalıp kullanılır. Önceki uygulamada sarı zemin için daha fazla kalıp gerektiği, ustanın geliştirdiği kalıpla bu sayının azaldığı anlatılır. Bu bilgi her dönem ve her üretici için değişmez bir kural değildir; belirli bir ustanın çalışma yönteminin kaydıdır. Kalıpların uyumu ve renklerin doğru yere oturması, emeğin kumaş üzerindeki görünür karşılığıdır. Salcıoğlu, İstanbul’daki yazma türünün adını da “Çengelköy Tüyü” olarak aktarır.
Mehmet Genç’in yaşamına ilişkin güncel bir bilgiyi de bu geçmişin yanına koymak gerekir. 23 Ağustos 2026 tarihli haberlerde, sarı yazma ve taş baskıya uzun yıllar emek veren ustanın tedavi gördüğü hastanede hayatını kaybettiği duyuruldu. Bu nedenle bazı eski tanıtım sayfalarında yer alan, kendisinin hâlen üretim yaptığı yönündeki ifadeler bugün güncel kabul edilemez. Kaybı, kalıpların ve teknik bilginin ustayla birlikte unutulmaması için kayıt tutmanın önemini hatırlatır. Genç’in katkısı, yerel üretim hikâyesinin en belirgin halkalarından biri olarak anılmalıdır.
Rıfat Ilgaz’ın romanından festival geleneğine
Sarı yazmanın edebiyattaki dönüm noktası Rıfat Ilgaz’ın 1976’da yayımlanan aynı adlı romanıdır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, eseri yazarın hayatından kesitler taşıyan bir roman olarak değerlendirir. Cide’ye dönüşle açılan anlatı; çocukluk, okul, öğretmenlik, geçim sıkıntısı ve hastalık dönemlerine uzanır. Dolayısıyla kitap, başörtüsünün imalatını anlatan bir el sanatları tarihi değildir. Sarı yazma, Ilgaz’ın geçmişine ve memleketine bakışının içinden edebî anlam kazanır. İlçe kültürünün bir öğesinin roman adı olarak geniş bir okur çevresine ulaşması da onun tanınmasını güçlendirir.
Ercan Eren’in Marmara Üniversitesinde hazırladığı 2021 tarihli “Rıfat Ilgaz’ın Eserlerinde Otobiyografik Yansımalar” başlıklı yüksek lisans tezi, bu ilişkiyi daha ayrıntılı inceler. Çalışmada, sarı yazma ve Cideli kadınların romanda tekrarlanan bir izlek oluşturduğu, çocukluğun ve geçmişin dünyasını hatırlattığı değerlendirilir. Bu bir edebiyat yorumudur; kumaşın ilk üretildiği tarihi belirleyen bir belge değildir. Bununla birlikte sarı yazmanın neden yalnızca renkle açıklanamadığını gösterir: Nesne, onu kullanan insanların ve onları hatırlayan yazarın hayatıyla birlikte anlam taşır.
Edebiyatla kurulan bağ, festival geleneğinde de sürer. Cide Kaymakamlığı, Rıfat Ilgaz’ın anısını yaşatmak amacıyla festivalin 1996’dan itibaren düzenlendiğini kaydeder. Rıfat Ilgaz Sarı Yazma Kültür ve Sanat Festivali adı, yazarın hatırası ile yerel simgeyi aynı kültürel buluşmada birleştirir. İlçe dışında yaşayan Cidelilerin de katıldığı bu buluşmalar, sarı yazmanın gündelik kıyafet geçmişinden ortak bir memleket işaretine uzanan yolunu görünür kılar. Başlangıç yılıyla geleneğin çok daha eski kullanım geçmişini birbirine karıştırmamak gerekir; 1996, yazmanın ortaya çıkışı değil festivalin başlangıcıdır.
Kadın emeği ve memleket hafızası
Sarı yazmanın anlamı yalnızca geçmişe ait değildir. Kastamonu Üniversitesi Cide Rıfat Ilgaz Meslek Yüksekokulunun “Maziden Atiye Cide Bilgelik Köprüsü” etkinliğinde Recai Yılmaz, onu Cideli kadınların emeği, yaşam mücadelesi ve aidiyetiyle ilişkilendirir. Bu değerlendirme, yerel simgenin insanlar tarafından nasıl yorumlandığını ortaya koyar. Sarı yazma, burada bir topluluğun kendisini anlatma biçimine dönüşür. Bir eşyanın kültürel değerinin yalnızca nerede üretildiğinden değil, nerede benimsendiğinden ve hangi hayatlara eşlik ettiğinden de doğduğu düşünülebilir.
Bu aidiyetin toplumsal hayata taşınmasına Loç Vadisi örneği de eklenebilir. Tevfik Güngör’ün 3 Haziran 2011 tarihli Dünya gazetesi yazısı, Cide’de HES projelerine karşı yapılan eylemlerde sarı yazmanın adının pankartlara girdiğini kaydeder. Böylece yerel bir giyim simgesi, doğaya ve yaşanılan yere sahip çıkma mesajının parçası olur. Bu kullanımı, sarı yazmanın bütün tarihini tek bir siyasi anlamla açıklamak için değil, farklı dönemlerde yeni anlamlar kazanabildiğini göstermek için okumak gerekir. Kadınların başındaki kumaş, kamusal alanda da tanınan bir aidiyet işaretidir.
Geleneği geleceğe taşımak
Geleneğin geleceği açısından araştırma, sergi ve eğitim çalışmaları da önemlidir. Kastamonu Üniversitesi Türk Halk Bilimi Araştırma ve Uygulama Merkezinin sarı yazma sergisi kaydı, Veliye Martı’nın katılımcılara tarih ve yapım tekniklerini anlattığını belirtir. Dilek Uz, Nurgül Türkmen, Selma Gülcan ve Senem Boz da katkı sunan isimler arasında anılır. Bu kayıt, kültürel aktarımın farklı kişilerin emeğiyle sürdüğünü gösterir. Mehmet Genç’in vefatını, geleneğin bütünüyle sona erdiği şeklinde yorumlamak doğru olmaz; asıl mesele, ustalık bilgisinin ve özgün örneklerin sonraki kuşaklara nasıl aktarılacağıdır.
Kültür Portalı, sarı yazmanın renk ve deseninin başörtüsünün yanında elbise, masa ve sehpa örtüsü ile bandana gibi ürünlerde de kullanıldığını belirtir. Yeni kullanım alanları, yerel simgenin gündelik yaşamla bağını sürdürebilir. Koruma açısından ise yalnızca desenin çoğaltılmasıyla yetinmemek gerekir. Kalıpların belgelenmesi, ustaların tanıklıklarının kayda alınması ve eski örneklerin tarihleriyle birlikte korunması, ürünün hikâyesini de yaşatır. Bunlar araştırmadan çıkan önerilerdir; mevcut bütün ürünlerin el baskısı olduğu ya da hepsinin aynı üretim geleneğini sürdürdüğü anlamına gelmez.
Sarı yazmanın hikâyesi
Sarı yazmanın arkasında, araştırma sırasında erişilen kaynaklarla doğrulanabilen tek ve ortak bir eski aşk efsanesi bulunmadı. Sarı rengin seçimini kesin olarak bir olaya bağlayan güvenilir bir açıklama da saptanamadı. Bu eksiklik, hikâyenin zayıf olduğu anlamına gelmez. İstanbul’daki atölyelerden deniz yoluyla gelen yazmalar, onları benimseyen Cideli kadınlar, Başköy’de kurulan tezgâh ve Rıfat Ilgaz’ın romanı birlikte daha güçlü bir anlatı kurar. Sarı yazmanın Cide’deki hikâyesi, bir topluluğun kullandığı bir eşyayı zamanla kendi hayatının ve memleket hafızasının parçası hâline getirmesidir.
Rıfat Ilgaz’ın Sarı Yazma romanı 1976 yılında yayımlandı.
Mehmet Genç, sarı yazma üretimini 1970’lerin ikinci yarısında Başköy’e taşıdı.
Rıfat Ilgaz Sarı Yazma Kültür ve Sanat Festivali 1996’dan itibaren düzenleniyor.
- Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı: Cide Sarı Yazma.
- Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı: Bartın Yazması. Genel yazmacılık tekniği için kullanıldı; Bartın’a özgü özellikler Cide’ye aktarılmadı.
- Cide Kaymakamlığı: Cide Kültürü. Giyim ve festival bilgileri için kullanıldı. Mehmet Genç’in hâlen üretim yaptığına ilişkin eski ifade güncel kabul edilmedi.
- Mustafa Afacan: Çengelköy’ün Nadide’sinden Cide’nin Sarı Yazma’sına, Kastamonu İstiklal, 12 Temmuz 2025. Recai Yılmaz ve Veliye Martı’nın aktarımları.
- Mustafa Afacan: Renklerden sarı, aylardan Mehmet Genç, Kastamonu İstiklal, 8 Temmuz 2026. Recai Yılmaz’ın araştırmalarından aktarılan ustalık ve kalıp bilgileri.
- Adem Salcıoğlu: Bir turizm ürünü Sarı Yazma, Kastamonu İstiklal, 29 Şubat 2024. Mehmet Genç’le yapılan görüşmeye dayalı tanıklık.
- Kastamonu Haber: Sarı yazma ve taş baskının usta ismi Mehmet Genç vefat etti, 23 Ağustos 2026.
- Gülsemin Hazer: Rıfat Ilgaz, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Romanın 1976 tarihi ayrıca Cide Belediyesi’nin Rıfat Ilgaz sayfasıyla karşılaştırıldı.
- Ercan Eren: Rıfat Ilgaz’ın Eserlerinde Otobiyografik Yansımalar, Marmara Üniversitesi, yüksek lisans tezi, 2021; özellikle Cide ve Sarı Yazma değerlendirmesi, basılı sayfa 35–37.
- Kastamonu Üniversitesi Cide Rıfat Ilgaz Meslek Yüksekokulu: Maziden Atiye Cide Bilgelik Köprüsü Projesiyle Geçmişten Geleceğe Kültür Aktarımı Devam Ediyor.
- Tevfik Güngör: Cide HES’in hikayesi, Dünya, 3 Haziran 2011.
- Kastamonu Üniversitesi Türk Halk Bilimi Araştırma ve Uygulama Merkezi: Sarı Yazma Sergisi.
Tarih & Hafıza