Cide’de Genç Bir Muallimden Kastamonu’nun Tarihçisine
Talât Mümtaz Yaman’ın Cide ile bağı genç bir öğretmen olarak başladı; altı yıl sonra gazeteci olarak döndü ve 1935’te Kastamonu tarihçiliğinin önemli çalışmalarından birini yayımladı.
Talât Mümtaz Yaman’ın Cide hikâyesi 1924 yılına uzanıyor. Kastamonu Darülmuallimini’ni bitirdikten sonra öğretmenlik hayatının ilk döneminde Cide Merkez Mektebi’nde görev yaptı. Kayıtlardaki tarih ayrıntıları arasında küçük farklılıklar bulunduğu için göreve başladığı kesin gün ayrıca arşiv belgesiyle doğrulanmaya ihtiyaç duyuyor.
Yaman 1930’da Cide’ye yeniden geldiğinde, altı yıl önce ilçede yalnızca birkaç ay kaldığını kendi yazısında hatırlatıyordu. Bu nedenle Cide’ye ikinci gelişi sıradan bir gezi değildi: daha önce burada yaşamış, öğrencilerle ve halkla temas etmiş bir öğretmen, bu kez gazeteci ve araştırmacı kimliğiyle ilçeyi yeniden gözlemliyordu.
Cide’ye dönmeden önce de ilçenin ekonomik geleceği üzerine yazmıştı. 19 Ocak 1930 tarihli Vakit’te Kastamonu’nun Karadeniz’e açılan ana iskelesi için Cide’yi öne çıkarıyor; orman, maden, tarım ve ticaret potansiyelinin daha güçlü bir liman bağlantısıyla değerlendirilebileceğini savunuyordu. Cide’nin İstanbul’a denizden daha yakın oluşunu ve doğal liman şartlarını da bu düşüncesinin gerekçeleri arasında gösteriyordu.
17 Ağustos 1930 tarihli Vakit gazetesinin 6. sayfasında yayımlanan uzun Cide yazısının başlığı çok sertti: “Kastamonunun öz evladı İnebolu övey çocuğu da Cidedir!” Yaman bir yandan Cide’nin yeşil doğasını ve kıyı görünümünü överken, diğer yandan yol, geçim, tarım arazisi ve ulaşım yetersizliklerini öne çıkarıyordu. Bu metni modern bir istatistik raporu değil, dönemin yerinde gözlem ve görüşmelerine dayanan gazetecilik tanıklığı olarak okumak gerekir.
Yazının en dikkat çekici bölümlerinden biri kırsal yaşamdır. Yaman, küçük ve çok hisseli arazilerin yıllara göre sırayla kullanılmasına dayanan “kâhnevbet” uygulamasından söz ediyor; dağlık yapı nedeniyle tarım alanlarının sınırlılığını, orman varlığı ile köylünün ekonomik imkânı arasındaki çelişkiyi ve mısır ağırlıklı üretimi anlatıyordu.
Yaman yalnız tarım ve ormanla ilgilenmedi. Erküt, Söğütözü ve Pelitovası çevresindeki kömür arayışlarını, sahildeki taş oluşumlarını ve ilçenin ekonomik kaynaklarını da yazdı. Dönemin Belediye Başkanı Fethi Bey’in kısıtlı imkânlarla su getirme ve iskele yapma çalışmalarını olumlu biçimde kaydetmesi, yazının yalnız eleştiri üzerine kurulmadığını gösteriyor.
Ulaşım ve haberleşme ise 1930 Cide’sinin en çarpıcı sorunları arasındaydı. Yaman, deniz yoluyla yaklaşık bir günde gelebilecek postanın İnebolu ve Kastamonu üzerinden dolaştırılması nedeniyle Cide’ye çok daha geç ulaşabildiğini aktarıyordu. Bu ayrıntı, ilçenin yalnız karayolu bakımından değil, haberleşme düzeni açısından da merkezlerden ne kadar kopuk kalabildiğini gösteren güçlü bir arşiv notudur.
Aynı yıllarda Yaman yerel tarih çalışmalarını sistemleştiriyordu. 1930’da Doğruluk gazetesinde Kastamonu tarihine ilişkin yazı dizileri yayımladı; öğretmenlik, gazetecilik, araştırmacılık ve folklor derlemeciliği bir arada ilerledi. Bu birikim 1935’te yayımlanan “Kastamonu Tarihi – XV inci asrın sonlarına kadar” adlı eserinde toplandı. Türk Tarih Kurumu katalog kaydı eserin Ahmed İhsan Matbaası’nda 1935’te basıldığını ve Kastamonu Halkevi’nin Millî Tetebbüler serisi içinde yayımlandığını doğruluyor.
Kastamonu Tarihi’nin Cide açısından önemi yalnız “Cide” adına doğrudan rastlanan yerlerle sınırlı değil. Paflagonya, Kytoros-Gideros, Roma ve Bizans hâkimiyeti, bölgenin Türklerin eline geçişi, Çobanoğulları ve Candaroğulları gibi başlıklar Cide’nin içinde bulunduğu tarihî coğrafyanın da çerçevesini oluşturuyor.
Talât Mümtaz Yaman daha sonra eğitim ve idare görevleri, gazetecilik ve kültür araştırmalarıyla Kastamonu’ya uzun yıllar hizmet etti. 26 Nisan 1975’te Abdurrahman Paşa Lisesi’nin yıldönümü programı sırasında hayatını kaybetti. Cide açısından bıraktığı iz ise üç farklı dönemi birbirine bağlıyor: 1924’ün genç muallimi, 1930’un eleştirel gazetecisi ve 1935’in Kastamonu tarihçisi.
Talât Mümtaz Yaman’ın Cide dosyasında 1924 öğretmenliği, 19 Ocak 1930’daki liman yazısı, 17 Ağustos 1930’daki Cide incelemesi ve 1935 tarihli Kastamonu Tarihi aynı kişisel ve araştırmacı çizginin farklı aşamalarıdır.
- CideLife — Cide’de Genç Bir Muallimden Kastamonu’nun Tarihçisine
- Ufuk Tidim — Talat Mümtaz Yaman’ın Hayatı, Eserleri ve Yazıları (Kastamonu Üniversitesi, 2023)
- Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi — Kastamonu Tarihi katalog kaydı
- DergiPark — Talat Mümtaz ve Doğruluk Gazetesi’ndeki Kastamonu Tarihine Ait Yazıları
- Görsel kaynağı — Kitapyurdu — Talât Mümtaz Yaman biyografisi
- DergiPark — Talât Mümtaz Yaman’ın 1930 tarihli seyahat/yazı çizgisi üzerine akademik çalışma
Tarih & Hafıza