Seyyahların defterinde Cide: Clavijo’dan Cuinet’ye beş yüz yıllık notlar
İspanyol elçiden Fransız botanikçiye, Ermeni rahipten Osmanlı istatistikçisine kadar pek çok yolcu Cide kıyısından geçti. Notları, kıyının nasıl yaşadığını dışarıdan bakan gözlerle anlatıyor.
Cide Arkeoloji Projesi’nin 2015’te yayımlanan kitabında Murat Karasalihoğlu ve Bleda Düring, bölgeyi anan seyahat metinlerini tek bir bölümde topladı. Yazarlara göre antik kaynaklar MS 400 civarında susuyor; ardından yaklaşık bin yıl boyunca bölgeyi ayrıntılı anlatan bir metin bulunamıyor. İpin yeniden yakalandığı ilk kayıt 15. yüzyılın başından geliyor.
Kastilya kralının elçisi Ruy González de Clavijo, 1403–1406 arasında Semerkant’a Timur’un sarayına giderken Amasra’dan sonra “iki kale” denen bir limana sığındı. Araştırmacılar, girişin iki yanında Bizans surları bulunan bu limanın Gideros olduğunu düşünüyor. 17. yüzyılda Evliya Çelebi de Seyahatname’sinde “Geduz limanı”ndan ve kayalarında anmaya değer yazıtlar bulunan Kerçe burnundan söz ediyor; araştırmacılar bunları Gideros ve Kerempe ile eşleştiriyor.
Fransız botanikçi Joseph Pitton de Tournefort 1702’de Kerempe’yi dolaşırken, kıyıdaki köylülerin donanma için kereste kestiğini, çivi, yelken ve halat ürettiğini yazdı. 1806’da Kidros limanına demir atan Amédée Jaubert ise koyun her yandan ormanlı dağlarla çevrili olduğunu, fırtınalara karşı güvenli olduğunu ama ortada yalnızca birkaç harap kulübe bulunduğunu not etti.
1817–1819 arasında Karadeniz kıyılarını dolaşan Ermeni rahip Minas Bıjışkyan, Kidros’ta gemi yapıldığını, limanın iki yanında eski kaleler bulunduğunu ve Karaağaç’ta kıyıda dükkânlar olduğunu kaydetti. 1840’ta Eugène Boré ise Gideros’ta yıkılmış bir kulenin izlerini ve sur duvarını gördü; eskiden donanmaya kereste veren ormanların tükendiğinden ve yol açılmadığı için iç kesimdeki ağaçların değerlendirilemediğinden yakındı.
Yüzyılın sonunda Vital Cuinet’nin 1894 tarihli istatistiği tabloyu sayılarla verdi: Cide kazasında 36 köy, 8.060 hane ve 40.306 kişi; kasabada 2.510 kişi. Araştırmacılar bu yabancı raporların bir kısmının imparatorlukların bölgeye ilgisini de yansıttığını hatırlatıyor. Yine de yer adlarının şaşırtıcı sürekliliği, gemi yapımı ve şimşir ticareti gibi konularda bu notlar bugün hâlâ en değerli tanıklıklar arasında.
Seyyahlar Gideros’u Kytoros, Kidros, Kudros, Ghidrus ve Geduz gibi farklı adlarla yazdı; hepsi aynı koyu gösteriyor.
- Karasalihoğlu, M. ve Düring, B.S. (2015). Traveller’s Notes on the Cide Region through the Ages. Kinetic Landscapes, De Gruyter Open, s. 36–52
- Düring, B.S. ve Glatz, C. (ed.) (2015). Kinetic Landscapes: The Cide Archaeological Project (açık erişim)
Tarih & Hafıza