Gideros Koyu’nun antik kaynaklardan iki kalesine, Bizans izlerinden 1284 tarihli fetihnâmesine uzanan geçmişi; arkeolojik araştırmalar, seyyah kayıtları ve resmî belgeler ışığında.
Kastamonu'nun Cide ilçesinde bulunan Gideros Koyu, yalnızca Karadeniz'in etkileyici doğal güzelliklerinden biri değil. Antik çağ yazarlarının eserlerinde adı geçen, Roma ve Bizans dönemlerinden izler taşıyan, iki ayrı kaleyle korunan ve 1284 yılındaki fethi Farsça bir belgeyle kayıt altına alınan tarihî bir liman.
Bugün yeşilin ve mavinin buluştuğu doğal güzelliğiyle tanınan Gideros, geçmişte Karadeniz'in önemli deniz yolları üzerinde bulunuyordu. Koyun korunaklı yapısı, çevresindeki orman varlığı ve savunmaya elverişli iki burun, bölgeyi yüzyıllar boyunca stratejik hâle getirdi.
Antik Yunan metinleri, yabancı seyyahların kayıtları, akademik kitaplar, arkeolojik yüzey araştırmaları ve resmî koruma belgeleri birlikte incelendiğinde Gideros'un sanılandan çok daha zengin bir geçmişe sahip olduğu görülüyor.
Özellikle 2015 yılında yayımlanan uluslararası Cide Arkeoloji Projesi araştırmaları ile 2018 yılında bilim dünyasına kazandırılan Gideros Fetihnâmesi çalışması, koyun tarihini anlamak açısından son derece önemli bilgiler sunuyor.
Gideros Koyu Neden Bu Kadar Önemli?
Cide ilçe merkezinin yaklaşık 11 kilometre batısında bulunan Gideros, Karadeniz'e dar bir açıklıkla bağlanan doğal liman özelliği taşıyor.
Cide Belediyesinin tanıtım bilgilerinde koyun denize açılan ağzının yaklaşık 130 metre, koy genişliğinin ise 514 metre olduğu belirtiliyor.
|
KOY GİRİŞİ
130 m
Yaklaşık
|
KOY GENİŞLİĞİ
514 m
Belediye verisi
|
Koyun çevresindeki kalker kayalıklar, yoğun orman örtüsü ve yüksek arazi yapısı, denizden gelen gemiler için doğal bir sığınma alanı oluşturuyor.
Amasra ile Sinop arasında uzanan kıyı güzergâhında böyle korunaklı limanların bulunması, özellikle tarihî deniz taşımacılığı açısından büyük önem taşıyordu.

Homeros'un İlyada Destanında Gideros'un İzleri
Gideros'un bilinen en eski yazılı izlerinden biri, Antik Yunan edebiyatının önemli eserlerinden Homeros'un İlyada destanında karşımıza çıkıyor.
Destanın ikinci kitabında, Paflagonyalıların yaşadığı yerler arasında Kytoros adı da anılıyor.
Uluslararası arkeoloji araştırmalarında Kytoros veya Cytorus adlarının bugünkü Gideros Koyu'yla ilişkilendirilmesi güçlü bir tarihî coğrafya görüşü olarak kabul ediliyor.
Ancak burada önemli bir ayrıntı bulunuyor: İlyada'daki yer adının Gideros'la ilişkilendirilmesi, koyda Truva Savaşı döneminden beri kesintisiz yerleşim bulunduğunu tek başına kanıtlamıyor.
Antik metinler bölgenin yazılı tarihini anlamamıza yardımcı olurken, insanların hangi dönemlerde burada yaşadığını belirlemek için arkeolojik bulguların da incelenmesi gerekiyor.
Strabon'un Eserinde Gideros ve Şimşir Ormanları
Antik coğrafyacı Strabon, Coğrafya adlı eserinin 12. kitabında Cytorum'dan söz ediyor.
Strabon'un anlatımında bu yerleşim, Amastris yani bugünkü Amasra çevresinin tarihî coğrafyası içinde yer alıyor. Yerleşimin bir dönem Sinop ile bağlantılı olduğu ve bölgede kaliteli şimşir ağaçlarının yetiştiği belirtiliyor.
Şimşir ağacı, dayanıklı ve kolay işlenebilir yapısıyla antik dünyada çeşitli ahşap eşyaların yapımında kullanılıyordu.
Bu nedenle Gideros ve çevresindeki orman varlığı, yalnızca doğal güzellik bakımından değil, tarihî üretim ve ticaret açısından da önem taşıyor.
Strabon, Cytorum adının mitolojik bir kişilik olan Phrixos'un oğluyla ilişkilendirildiği geleneğini de aktarıyor. Ancak bu anlatı, yerleşimin kuruluşunu kesin biçimde açıklayan tarihî bir belge değil, antik bir adlandırma rivayeti.
Cide Arkeoloji Projesi Gideros'ta Neler Buldu?
Gideros hakkındaki en kapsamlı modern araştırmalardan biri, 2009-2011 yılları arasında yürütülen Cide Arkeoloji Projesi oldu.
Uluslararası araştırmacıların katıldığı çalışmaların sonuçları, Bleda S. Düring ve Claudia Glatz editörlüğünde 2015 yılında yayımlanan "Kinetic Landscapes: The Cide Archaeological Project" adlı akademik kitapta toplandı.
Araştırmalarda Gideros çevresindeki kaleler, mağaralar, antik duvarlar, seramik kalıntıları, eski kıyı yapıları ve yerleşim izleri incelendi.
Elde edilen veriler, Gideros'un özellikle Helenistik, Roma ve Bizans dönemlerinde kullanılan bir liman olduğunu ortaya koyuyor.
Gideros'ta İki Ayrı Kale Tespit Edildi
Araştırmaların en dikkat çekici sonuçlarından biri, koyun girişindeki iki ayrı burun üzerinde savunma yapılarının bulunması.
Arkeoloji ekibi tarafından batıdaki alan S12, doğudaki alan ise S121 kodlarıyla kayıt altına alındı.
Bu savunma yapıları, koyun girişini kontrol etmeye yönelik tarihî bir güvenlik sistemi oluşturuyordu.
İncelemelerde kule ve sur kalıntılarının yanı sıra sarnıçlar, kayalara oyulmuş basamaklar ve deniz ulaşımıyla ilişkili olabilecek yapılar da belgelendi.
Araştırmacılar, kalelerin Bizans döneminde yoğun biçimde kullanıldığını; batıdaki kalede ise Roma veya Geç Roma dönemine uzanabilecek daha eski yapı evreleri bulunduğunu değerlendiriyor.
Bu bulgular, Gideros'un basit bir balıkçı barınağından daha fazlası olduğunu ve liman girişinin askerî açıdan da önemsendiğini gösteriyor.
Antik Ticaretin İzleri: Amforalar ve Seramikler
Gideros çevresinde yapılan yüzey araştırmalarında farklı bölgelerle bağlantılı seramik parçaları da tespit edildi.
Bunlar arasında Knidos tipi amfora parçaları, Sinop'la ilişkilendirilen seramikler ve Foça üretimi sofra kapları bulunuyor.
Bu tür buluntular, Gideros'un Helenistik ve Roma dönemlerinde Karadeniz ve Akdeniz ticaret ilişkileri içerisinde yer almış olabileceğine işaret ediyor.
Ancak ticaret bağlantısının varlığı, koyun büyük bir ticaret başkenti olduğunu kanıtlamıyor. Araştırmalar, Gideros'un bölgesel deniz ulaşımı ve ikmal ağındaki yerini daha dikkatli biçimde değerlendirmeyi gerektiriyor.
Gideros Mağaralarında Tarihî Dinî Yaşamın İzleri
Gideros çevresindeki mağaralar da arkeolojik araştırmaların önemli başlıklarından biri oldu.
Özellikle Gideros Mağarası (S59) içerisinde tespit edilen haç işaretleri, yazı izleri ve Bizans dönemine ait seramik buluntuları dikkat çekiyor.
Araştırmacılar, mağaranın Bizans döneminde bir dinî inziva alanı olarak kullanılmış olabileceğini; sonraki süreçte hatıra ve ziyaret niteliği taşıyan dinî bir mekâna dönüşmüş olabileceğini değerlendiriyor.
Çadır İni ve Ballıcı İni gibi çevredeki mağaralarda da farklı dönemlere ait arkeolojik buluntular kayıt altına alındı.
Bu kalıntılar, Gideros'un yalnızca ticari ve askerî açıdan değil, dinî yaşam bakımından da araştırılması gereken bir alan olduğunu gösteriyor.
Denizin Altında Kalan Tarihî Yanaşma Yerleri
Uluslararası araştırmalarda, Gideros'un doğu ve batı burunları çevresindeki eski kıyı kullanımına ilişkin izler de belgelendi.
Kayaya oyulmuş merdivenler ve bugün su altında bulunan düzleştirilmiş yanaşma yüzeyleri, tarihî dönemlerde deniz ulaşımının nasıl gerçekleştirildiğine ilişkin önemli ipuçları sunuyor.
Araştırmacılar, bu buluntuları geçmişteki deniz seviyesi değişimleriyle birlikte değerlendiriyor.
Ancak bu sonuçlardan hareketle Gideros'un altında kayıp bir şehir bulunduğunu söylemek doğru değil. Bunun için ayrıntılı su altı arkeolojisi, jeolojik inceleme ve tarihlendirme çalışmaları gerekiyor.
1284 Yılında Gideros'un Fethi: Tarihî Belge Ortaya Çıktı
Gideros'un tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri, 1284 yılında gerçekleşen fetih.
Kastamonu Üniversitesi akademisyenleri Cevdet Yakupoğlu ve Namiq Musalı tarafından hazırlanan ve 2018 yılında Ankara Üniversitesi Tarih Araştırmaları Dergisi'nde yayımlanan araştırma, bu olaya ilişkin son derece önemli bir belgeyi bilim dünyasına kazandırdı.
Araştırmada incelenen Farsça fetihnâme, Gideros'un Çobanoğulları Uc Beyliği hükümdarı Muzaffereddin Yavlak Arslan tarafından ele geçirilmesini anlatıyor.
Belge, Yavlak Arslan'ın hizmetinde görev yapan Hüsameddin Hasan b. Abdülmü'min el-Höyî tarafından kaleme alınmış.
Fetihnâmenin bir yazma eser mecmuası içinde günümüze ulaşması, Kastamonu ve Cide tarihi açısından önemli bir gelişme olarak değerlendiriliyor.
Araştırmacılar, bu belgenin Kastamonu bölgesinin fethine ilişkin bugüne ulaşan tek fetihnâme olması bakımından ayrı bir önem taşıdığını belirtiyor.
Gideros'un Fetih Tarihi Neden 3 Ekim 1284 Olarak Veriliyor?
Fetihnâmede, koyun savunmasında yer alan iki hisarın ele geçirilmesine ilişkin tarihler bulunuyor.
Ancak araştırmacılar, günümüze ulaşan metindeki gün ve tarih bilgilerinde bazı çelişkiler olduğunu tespit etti.
Bunun üzerine Farsça metindeki bir kelimenin kopyalama sırasında yanlış yazılmış olabileceği ihtimali değerlendirildi.
Yakupoğlu ve Musalı'nın tarihsel hesaplamasına göre Gideros'un kesin fethi 3 Ekim 1284 tarihinde tamamlanmış olabilir.
Dolayısıyla 3 Ekim tarihi, fetihnâmenin bilimsel incelemesiyle ortaya konulan güçlü bir tarihsel değerlendirmedir. Belgedeki takvim uyuşmazlığının da bu bilgiyle birlikte anılması gerekir.
Araştırma ayrıca Gideros'un Kastamonu kıyılarında Bizans direnişinin son önemli merkezlerinden biri olduğuna işaret ediyor.
Yabancı Seyyahların Kayıtlarında Gideros
Gideros yalnızca antik metinlerde değil, sonraki yüzyıllarda bölgeden geçen yabancı seyyahların anlatımlarında da yer aldı.
2015 tarihli uluslararası arkeoloji kitabında Murat Karasalihoğlu ve Bleda S. Düring tarafından hazırlanan bölüm, tarih boyunca Cide kıyıları hakkında bilgi veren seyahatnameleri karşılaştırıyor.
| Seyyah / Kaynak |
Tarihî Bilgi |
| Clavijo
15. yüzyıl
|
İki kaleyle ilişkilendirilen bir limandan söz eder. Araştırmacılar bu limanı Gideros'la eşleştiriyor. |
| Evliya Çelebi
17. yüzyıl
|
Seyahatnâmesinde Geduz adıyla anılan bir limana yer verir. Bu adın Gideros'la ilişkili olduğu değerlendiriliyor. |
| Jaupert
1806 yolculuğu
|
Kidros'u antik Kytoros ile ilişkilendirir ve kıyı coğrafyasını anlatır. |
| William M. Leake
1824
|
Cytorus ve Kidros adları arasındaki tarihî bağlantıya dikkat çeker. |
| Boré
19. yüzyıl
|
Liman kalıntılarını, eski kuleleri, ormanları ve geçmişteki denizcilik faaliyetlerini anlatır. |
Özellikle Clavijo'nun iki kaleyle ilişkilendirilen liman anlatımı ile modern arkeoloji araştırmalarında tespit edilen iki savunma alanının birbirini desteklemesi dikkat çekiyor.
Ancak seyyahların eserlerinde geçen bütün yer adlarının kesin biçimde Gideros'a ait olduğunu söylemek mümkün değil. Bazı eşleştirmeler güzergâh, coğrafya ve tarihî yapı kalıntılarına dayanıyor.
Gideros, Osmanlı Döneminde de Önemini Korudu
Gideros'un Osmanlı dönemindeki kullanımıyla ilgili yazılı kayıtlar, bölgenin orman ürünleri ve deniz taşımacılığıyla ilişkisine dikkat çekiyor.
Yabancı seyyahların anlatımlarında çevredeki ormanlardan gemi yapımında kullanılan kerestelerin sağlandığına ilişkin bilgiler bulunuyor.
Cide Arkeoloji Projesi araştırmalarında ise Gideros'un doğu burun kısmında 1830 tarihli bir Osmanlı mezar taşı ile tarihî bir topun kayıt altına alındığı belirtiliyor.
Araştırmacılar, burada bulunan taş yapıların ve daha sonraki dönemlerde yeniden kullanılan eski mimari parçaların da incelenmesi gerektiğini vurguluyor.
Buna karşılık arkeolojik yüzey araştırmalarında Bizans sonrasına ait buluntuların daha sınırlı olması, Osmanlı dönemindeki tüm yapıların kesin tarihini belirlemeyi güçleştiriyor.
Gideros Koyu'nun Koruma Geçmişi
Gideros'un yalnızca turizm alanı değil, yasal koruma altında bulunan bir kültür ve doğa mirası olması da dikkat çekiyor.
Resmî kayıtlara göre koy hakkında geçmişte alınan önemli koruma kararları şöyle:
| Tarih |
Koruma Kararı |
| 21.07.1992 |
2523 sayılı kararla Gideros Koyu, 1. derece doğal sit olarak kaydedildi. |
| 22.06.2007 |
2425 sayılı kararla Gideros Kalesi, 2. derece arkeolojik sit olarak tescillendi. |
| Kıyı Planı |
Bölgesel kıyı planlama raporlarında Gideros'un arkeolojik ve doğal koruma değeri ele alındı. |
Bu kararlar farklı dönemlere ait resmî kayıtlardır. Günümüzde uygulanacak yapılaşma ve kullanım koşullarının belirlenmesi için yürürlükteki güncel sit sınırları, koruma kararları ve mevzuatın ayrıca kontrol edilmesi gerekiyor.
Akademisyenlerden Gideros İçin Peyzaj Önerileri
Gideros'un günümüzde nasıl korunarak kullanılabileceği de bilimsel araştırmaların konusu oldu.
Nezahat Koçan, Zeliha T. Öksüz ve Ömer Lütfü Çorbacı'nın çalışmaları kapsamında koyun kıyı peyzajına yönelik öneriler geliştirildi.
2021 yılında yayımlanan kıyı peyzaj tasarım çalışması ve 2022 yılında yayımlanan Gideros Koyu için peyzaj tasarım önerileri, doğal ve kültürel değerlerin turizm kullanımıyla birlikte değerlendirilmesi açısından önem taşıyor.
Ancak akademik bir tasarım önerisinin yayımlanmış olması, önerinin sahada uygulandığı anlamına gelmiyor.
Gideros Hakkında Anlatılanların Hangisi Doğru?
Gideros'un tarihî geçmişiyle ilgili birçok anlatı yıllardır tanıtım yazılarında ve yerel kaynaklarda yer buluyor. Ancak tarihî bir iddianın sık tekrarlanması, tek başına doğrulandığı anlamına gelmiyor.
| İddia |
Araştırma Sonucu |
| Antik Kytoros, Gideros'tur. |
Tarihî coğrafya ve arkeoloji araştırmalarında güçlü biçimde destekleniyor. |
| Gideros'ta iki kale bulunuyordu. |
İki ayrı tahkimat alanı arkeolojik olarak belgelendi. |
| Gideros 1284'te fethedildi. |
Farsça fetihnâme ile destekleniyor. |
| Gideros adını Cenevizliler verdi. |
Antik Kytoros adı Cenevizlilerden çok daha eski. Bu anlatı tarihsel açıdan sorunlu. |
| Koyu Amazonlar kurdu. |
Mitolojik anlatılarla tarihî kuruluşu kanıtlayan belgeler birbirinden ayrılmalı. |
| Koy korsanlarca kullanıldı. |
Yaygın anlatı. Belirli korsan grupları ve tarihler için bağımsız belge gerekiyor. |
| Millî Mücadele'de cephane saklandı. |
Yaygın biçimde aktarılıyor; ancak bu dosya kapsamında doğrudan askerî arşiv kaydı doğrulanamadı. |
Gideros'un Tarihî Zaman Çizelgesi
| Dönem |
Önemli Gelişme |
| Tarih öncesi |
Çevredeki mağaralarda erken insan etkinliklerine ilişkin buluntular kaydedildi. |
| Antik çağ |
Kytoros adı antik edebiyat ve coğrafya metinlerinde yer aldı. |
| Helenistik-Roma |
Seramik ve mimari kalıntılarla liman kullanımı belgelendi. |
| Bizans |
Kaleler, tahkimatlar ve dinî mekânlar yoğun biçimde kullanıldı. |
| 1284 |
Gideros'un fethi Farsça bir fetihnâmeyle kayıt altına alındı. |
| 15-19. yy. |
Yerli ve yabancı seyyahlar limanı, kaleleri ve çevresini anlattı. |
| 1992-2007 |
Doğal ve arkeolojik koruma kararları alındı. |
| 2009-2011 |
Cide Arkeoloji Projesi kapsamında kapsamlı yüzey araştırmaları yapıldı. |
| 2015-2018 |
Uluslararası arkeoloji kitabı ve fetihnâme araştırması yayımlandı. |
| 2021-2022 |
Gideros için akademik peyzaj tasarım çalışmaları yayımlandı. |
Gideros'un Geçmişinde Hâlâ Cevap Bekleyen Sorular
Yayımlanan akademik çalışmalar önemli bilgiler sunsa da Gideros'un tarihi hakkında araştırılması gereken çok sayıda konu bulunuyor.
Özellikle Osmanlı dönemindeki liman ve kereste ticareti kayıtları, tarihî cami ve diğer yapıların inşa evreleri, kıyıdaki eski yapı kalıntıları ile Millî Mücadele yıllarındaki deniz ulaşımına ilişkin belgeler daha kapsamlı arşiv incelemelerine ihtiyaç duyuyor.
Ayrıca koydaki eski yanaşma yapılarının güncel durumu, mağara ve kale kalıntılarının korunma koşulları ve arkeolojik sit alanı sınırları da bilimsel ve idari açıdan önem taşıyan başlıklar arasında bulunuyor.
Gideros'un Geleceği İçin Tarih ve Doğa Birlikte Korunmalı
Bugün Gideros Koyu'nun en büyük değeri, doğal güzelliğiyle çok katmanlı tarihî geçmişinin aynı alanda buluşması.
Koyun turizm açısından gelişmesi, tarihî kalıntıların ve doğal alanların korunmasıyla birlikte planlanmalı.
Ziyaretçi yoğunluğunun yönetilmesi, kıyı ekosisteminin korunması, arkeolojik alanların belgelenmesi ve bölge tarihinin doğru bilgilerle tanıtılması, Gideros'un gelecek nesillere aktarılması açısından önemli.
Cide için hazırlanacak kapsamlı bir kültür mirası envanteri, Gideros'ta tespit edilen kalelerden mağaralara, tarihî kıyı yapılarından Osmanlı izlerine kadar pek çok alanın daha görünür olmasını sağlayabilir.
Gideros'un asıl hikâyesi yalnızca fotoğraflarda görülen eşsiz manzarasında değil; Homeros'un dizelerinde, antik seramiklerde, kaya oyuklarında, kale duvarlarında, yabancı seyyahların notlarında ve 1284 tarihli bir fetihnâmede saklı. Cide'nin bu tarihî mirası, bilimsel araştırmalarla daha da aydınlatılmayı bekliyor.