Karadeniz'in doğal güzellikleriyle tanınan Gideros Koyu, yaklaşık yedi buçuk asır önce iki güçlü kalenin, denizden gelen yardım gemilerinin, mancınıklarla yapılan kuşatmaların ve Selçuklu-Bizans mücadelesinin merkezindeydi. Günümüze ulaşan Farsça bir fetihnâme, 1284 yılının Eylül ve Ekim aylarında yaşanan olayları ayrıntılarıyla anlatıyor. İran'da muhafaza edilen el yazması, Cide'nin Orta Çağ tarihine ilişkin en önemli yazılı kaynaklardan biri olarak değerlendiriliyor.
Bugün Kastamonu'nun Cide ilçesinde eşsiz manzarası, sakin denizi ve yemyeşil doğasıyla ziyaretçilerini ağırlayan Gideros Koyu'nun geçmişi, bilinen turizm kimliğinden çok daha eskiye uzanıyor.
Koyun iki yakasında bulunan tarihî kale kalıntıları, 13. yüzyılda yaşanan önemli bir askerî mücadeleye tanıklık ediyor. Bu mücadeleyi diğer birçok Orta Çağ çatışmasından ayıran unsur ise olayların ayrıntılı biçimde kayda geçirilmiş olması.
Çobanoğulları Uç Beyliği hükümdarı Muzaffereddin Yavlak Arslan'ın 1284 yılında Gideros'a düzenlediği askerî harekât, dönemin resmî kâtibi Hüsameddin Hasan el-Hoyî tarafından kaleme alınan bir fetihnâmeyle anlatıldı.
Yüzyıllar boyunca bir el yazması eser içerisinde korunan bu metin; iki kalenin coğrafi konumunu, kuşatmanın aşamalarını, kullanılan savaş araçlarını, Bizans ve Trabzon'dan gelen destek kuvvetlerini, savunmacıların direnişini ve fethin sonuçlarını günümüze taşıyor.
1. Fotoğraflardaki el yazması hangi belgeye ait?
İncelenen dört görüntüde toplam sekiz yazma sayfası yer alıyor. Bunlar, Hasan el-Hoyî'nin Kavâ'idü'r-Resâ'il ve Ferâ'idü'l-Fezâ'il adlı eserinin içinde bulunan Gideros Fetihnâmesi metnine ait.
Eser, 13. yüzyıl Selçuklu devlet teşkilatında kullanılan resmî yazışma usullerini ve belge örneklerini içeren bir münşeat mecmuası niteliğinde. Fetihnâme, bu eserin dördüncü bölümünün başlangıcında bulunuyor.
El yazmasının ana dili Farsça. Metinde Arapça dinî ifadeler, Kur'an ayetleri ve Türkçe kelimeler de yer alıyor. Bu yönüyle belge yalnızca askerî tarih bakımından değil, dil ve edebiyat tarihi açısından da önem taşıyor.
Araştırmacılar, bugün bilinen üç yazma nüshanın bulunduğunu belirtiyor. Bunlardan ikisi İstanbul'daki Süleymaniye Kütüphanesi'nde, üçüncüsü ise Tahran'daki Melik Millî Kütüphanesi'nde korunuyor.
Ancak önemli bir farklılık bulunuyor: Gideros Fetihnâmesi'nin ilgili tam metni, incelenen üç nüsha arasında yalnızca Tahran nüshasında yer alıyor.
Fetihnâmenin bulunduğu nüsha, Melik Millî Kütüphanesi'nin 1196 numaralı yazma eser koleksiyonunda kayıtlı. Metin, eserin 199-206. sayfaları arasında bulunuyor.
Burada tarihî bir ayrımı özellikle yapmak gerekiyor. 1284 yılı, fetih olayının tarihidir. Fotoğraflarda görülen fiziksel el yazması ise 15. yüzyılda çoğaltılmış bir nüshadır. Dolayısıyla günümüze ulaşan sayfalar doğrudan savaş sırasında yazılmış özgün belge değil, eski metni koruyan tarihî bir kopyadır.
2. Sararmış sayfalardaki kırmızı ve siyah yazılar ne anlatıyor?
Görüntüler dikkatle incelendiğinde dönemin yazma eser geleneğini yansıtan belirgin özellikler görülüyor.
Açık sarı renkli kâğıtlar üzerinde siyah mürekkeple yazılmış satırlar bulunuyor. Bazı bölüm başlıklarında, kelimelerde ve işaretlerde kırmızı mürekkep kullanılmış. Satır aralarında daha küçük karakterlerle yazılmış açıklamalar, sayfa kenarlarında ise çeşitli notlar göze çarpıyor.
Bir sayfada yuvarlak mühür benzeri bir iz de görülüyor. Bunun neyi temsil ettiğini belirlemek için yazma eserin katalog ve mülkiyet kayıtlarının ayrıca incelenmesi gerekiyor.
El yazmasındaki en dikkat çekici ifadelerden biri kırmızı mürekkeple yazılmış olan “Kısm-ı Çehârum”, yani “Dördüncü Bölüm” başlığıdır. Bunun devamında yer alan “Sûret-i Fetihnâme” ifadesi ise fetihnâmenin metni veya örneği anlamına geliyor. Bu başlığın ardından Gideros'un alınmasıyla ilgili tarihî anlatım başlıyor.
Yazma nüshanın başka bir önemli özelliği, satırların arasına yerleştirilen sözlük niteliğindeki açıklamalar.
Örneğin metinde kullanılan bazı Arapça ve Farsça kelimelerin Türkçe karşılıkları daha küçük yazılarla belirtilmiş. “Keştî” kelimesinin “gemi”, “ahzâb” kelimesinin “bölük”, “dilîrân” sözcüğünün ise “bahadır” anlamıyla açıklanması bunlardan bazıları.
Bu açıklamaların büyük olasılıkla eseri sonraki dönemlerde çoğaltan kâtipler tarafından eklendiği düşünülüyor. Dolayısıyla el yazması yalnızca savaşın tarihini değil, metnin yüzyıllar boyunca nasıl okunduğunu, öğretildiğini ve aktarıldığını da gösteriyor.
3. Fetihnâmeyi kim yazdı?
Belgenin yazarı Hüsameddin Hasan b. Abdülmü'min el-Hoyî, 13. yüzyılda yaşamış bir Selçuklu devlet görevlisi, edip ve bilgindir.
Bugün İran sınırlarında bulunan Hoy şehrinde dünyaya geldiği, eğitim hayatının bir bölümünü Anadolu'da geçirdiği ve Konya'da yaşadığı biliniyor. Daha sonra Kastamonu'ya gelen Hasan el-Hoyî, Çobanoğulları hükümdarı Yavlak Arslan'ın hizmetinde münşî olarak görev yaptı.
Münşî, dönemin devlet teşkilatında hükümdarların resmî yazışmalarını hazırlayan, diplomatik mektupları kaleme alan ve önemli olayları yazılı belge hâline getiren eğitimli devlet görevlisiydi.
Hasan el-Hoyî'nin fetihnâmenin girişindeki açıklaması özellikle dikkat çekiyor. Yazar, Gideros muharebesine tanıklık ettiğini ve mücadeleyi uzaktan izlediğini bildiriyor.
Bu ifade, metnin savaştan çok sonra duyulan söylentilere dayanarak değil, olayların yaşandığı dönemde görev yapan bir devlet görevlisinin bilgisiyle hazırlandığını göstermesi bakımından önemli.
Bununla birlikte fetihnâmenin bir zafer bildirisi olarak kaleme alındığı unutulmamalı. Yazarın görevi yalnızca yaşananları sıralamak değil, kazanılan zaferin önemini de vurgulamaktı.
4. Gideros neden bu kadar önemliydi?
Gideros Koyu'nun coğrafi konumu, 1284 yılında neden büyük bir askerî harekâta sahne olduğunu açıklıyor.
Bugünkü Cide ilçe merkezinin yaklaşık 11 kilometre batısında bulunan koy, çevresini kuşatan yüksek tepeler sayesinde doğal bir sığınak niteliğinde.
2018 yılında yayımlanan akademik araştırmada koyun denize açılan ağız genişliği yaklaşık 130 metre, doğu-batı uzunluğu 540 metre, kuzey-güney genişliği ise 300 metre olarak belirtiliyor.
Bu doğal yapısı sayesinde Gideros, Karadeniz'de seyreden gemiler için korunaklı bir liman oluşturuyordu.
Orta Çağ'da deniz ticaretinin ve askerî taşımacılığın önem taşıdığı düşünüldüğünde, böyle bir koyun kontrol edilmesi yalnızca kıyıdaki küçük bir yerleşimin yönetimini ele geçirmek anlamına gelmiyordu.
Gideros'a hâkim olan güç, aynı zamanda kıyıya yaklaşan gemileri denetleme, çevredeki ulaşım ve ticaret yolları üzerinde etkili olma imkânı kazanıyordu.
Özellikle Sinop ve Amasra arasında uzanan Karadeniz kıyılarındaki siyasi mücadeleler düşünüldüğünde, Gideros'un konumu daha da anlam kazanıyor.
Araştırmacıların değerlendirmesine göre burası, Çobanoğullarının kontrol ettiği Kastamonu sahillerinde Bizans hâkimiyetinin son önemli direnç noktalarından biriydi.
5. Belgede neden iki ayrı kaleden söz ediliyor?
Gideros Fetihnâmesi'nin ortaya koyduğu en önemli tarihî bilgilerden biri, koyda birbirinin karşısında bulunan iki kalenin varlığıdır.
Günümüzde Gideros denildiğinde çoğunlukla tek bir koy ve çevresindeki tarihî kalıntılar akla geliyor. Ancak 1284 yılında savunma düzeni, koyun iki yakasına yerleştirilmiş iki ayrı hisardan oluşuyordu. Kalelerden biri doğu, diğeri batı taraftaydı.
Bu düzen, hem karadan gelen saldırılara karşı savunma oluşturuyor hem de koyun denize açılan girişini denetlemeyi mümkün kılıyordu.
Kastamonu Üniversitesi araştırmacılarının saha incelemelerinde her iki tarafta da sur kalıntıları tespit edildi. Doğu yakasındaki hisarın daha geniş bir alan kapladığı, batıdaki hisarın ise daha sarp ve yüksek bir arazi üzerine kurulduğu değerlendirildi.
Bu iki kale sistemi, yalnızca fetihnâme ile değil, daha sonraki yüzyıllara ait seyahat kayıtlarıyla da destekleniyor.
15. yüzyıl başlarında Karadeniz sahillerini ziyaret eden Kastilyalı elçi Ruy González de Clavijo'nun aktardığı bilgiler arasında Gideros'un iki kaleyle tanınmasına ilişkin kayıtlar bulunuyor.
Böylece birbirinden farklı dönemlerde hazırlanmış kaynaklar, Gideros'un çift kale sistemine sahip bir sahil savunma noktası olduğunu ortaya koyuyor.
6. 1284 yılında Anadolu'da nasıl bir siyasi ortam vardı?
Gideros'un fethi, Türkiye Selçuklu Devleti'nin eski gücünü kaybettiği ve Anadolu'daki siyasi dengenin değiştiği bir dönemde gerçekleşti.
1243 Kösedağ Savaşı sonrasında Selçukluların İlhanlılar karşısındaki bağımlılığı artmış, merkezî yönetimin otoritesi zayıflamıştı.
Bu ortamda Kastamonu bölgesinde faaliyet gösteren Çobanoğulları Uç Beyliği, hem sınır güvenliğini sağlamak hem de Bizans'ın elinde bulunan bölgeler üzerinde hâkimiyet kurmak için askerî faaliyetlerini sürdürüyordu.
Çobanoğulları ailesinin önceki kuşakları olan Hüsameddin Çoban Bey ve Alp Yürek dönemlerinde başlayan bu faaliyetler, Muzaffereddin Yavlak Arslan zamanında da devam etti.
Yavlak Arslan yalnızca bir askerî komutan değildi. Selçuklu hanedan üyeleri ile İlhanlı yöneticileri arasındaki siyasi ilişkilerde de etkiliydi. Nitekim Sultan II. Mesud'un 1284 yılında Selçuklu tahtına çıkmasında önemli rol oynadığı biliniyor.
Gideros Fetihnâmesi'nde zaferin II. Mesud'un saltanatı döneminde gerçekleştiği belirtilerek siyasi meşruiyet özellikle vurgulanıyor.
Bu nedenle Gideros harekâtı, Çobanoğullarının yerel bir askerî başarısı olmasının yanında Selçuklu devlet düzeninin ve otoritesinin devamını göstermek için de kullanıldı.
7. Yavlak Arslan'ın Gideros seferi
Fetihnâmede Gideros üzerine yürüyen kuvvetlerin Türk kabilelerinden ve tecrübeli savaşçılardan oluştuğu belirtiliyor. Ordu içerisinde farklı beylerin yönetimindeki birliklerin bulunduğu anlaşılıyor.
Bununla birlikte belgede kesin asker sayısı verilmemiş. Araştırmacılar, dönemin Selçuklu ordu yapısı ve benzer askerî harekâtlarla karşılaştırma yaparak ordunun birkaç bin kişilik bir kuvvetten meydana gelmiş olabileceğini değerlendiriyor.
Yavlak Arslan'ın Kastamonu'dan Gideros'a hangi güzergâhı kullanarak ulaştığı da kesin olarak bilinmiyor.
Ancak yapılan tarihî coğrafya araştırmalarında, ordunun bugünkü Devrekâni, Seydiler, Ağlı ve Şenpazar çevresindeki güzergâhlardan geçerek Loç Vadisi yönüne ilerlemiş olabileceği üzerinde duruluyor.
Bu rota doğrudan fetihnâmede yazan bir yol tarifi değil; coğrafi koşullara, tarihî yerleşimlere ve kalelerin konumlarına dayanan akademik bir değerlendirme.
Küre Dağlarının derin vadilerle bölünmüş yapısı düşünüldüğünde, binlerce askerin ve ağır kuşatma araçlarının bu bölgede ilerletilmesi başlı başına önemli bir lojistik sorun olmalıydı.
Fetihnâmenin anlattığı askerî mücadele 17 Eylül 1284 tarihinde başlıyor.
8. 17 Eylül 1284: Gideros önlerinde ilk çatışmalar
Hicrî 683 yılının Recep ayının dördüncü gününde, Yavlak Arslan yönetimindeki birlikler Gideros çevresine ulaştı.
Fetihnâmenin anlatımına göre kaleyi savunan kuvvetler, Türk birliklerine karşı koymak için hazırlık yapmıştı. Gideros savunmasının yalnızca yerel kale askerleriyle sınırlı kalmadığı görülüyor.
Belgede, Trabzon tarafından gemilerle gelen yardım birliklerinden söz ediliyor. Ayrıca “Leşkerî ülkesi” olarak adlandırılan bölgelerden de deniz yoluyla destek gönderildiği belirtiliyor.
Bu ifade, geçmişte İznik merkezli Laskaris hanedanının yönetiminde bulunan ve 1284'te Bizans hâkimiyetinde olan Kuzeybatı Anadolu topraklarını anlatan tarihî bir coğrafi adlandırmaydı.
Araştırmacılar, bu yardımların Amasra çevresinden gelmiş olabileceğini düşünüyor. Ancak fetihnâmede yardımın doğrudan Amasra limanından hareket ettiğini belirten kesin bir ifade bulunmuyor.
Denizden gelen destek kuvvetlerinin varlığı, Gideros'un yalnızca yerel bir kale olmadığını, bölgesel savunma ilişkileri içinde önemli bir noktada bulunduğunu gösteriyor.
İlk çarpışmalar sırasında savunmacılar kalelere çekildi ve kuşatma başladı.
9. Gideros kuşatmasında mancınıklar ve yakıcı maddeler kullanıldı
El yazmasının en dikkat çekici bölümlerinden biri, 13. yüzyıl savaş teknolojisini anlatan kısımlar.
Fetihnâmede saldırı kuvvetlerinin farklı mancınık türlerinden yararlandığı belirtiliyor. Bunlar arasında arrâde, frengî ve mağribî olarak adlandırılan kuşatma araçları bulunuyor.
Büyük mancınıklar ağır taşları surlara fırlatmak amacıyla kullanılırken arrâde adı verilen daha hafif araçlarla farklı büyüklükte taşlar atılabiliyordu.
Bu silahların kullanılması, saldırının yalnızca askerlerin kale kapılarına ilerlemesinden ibaret olmadığını; önceden hazırlık gerektiren, surları zayıflatmaya yönelik düzenli bir kuşatma yürütüldüğünü gösteriyor.
Kale savunmacıları da karşılık veriyordu. Belgede savunma kuvvetlerinin surların üzerinden taşlar fırlattığı ve “çark oku” olarak bilinen güçlü mekanik yay silahlarını kullandığı anlatılıyor.
Bunun yanında Türk birliklerinin neft adı verilen yanıcı maddelerden yararlandığı belirtiliyor. Neft, Orta Çağ kuşatmalarında yangın çıkarmak amacıyla kullanılan petrol kökenli yanıcı karışımlar için kullanılan bir addı.
Bu tür maddelerin kullanılması özellikle ahşap yapıların, savunma düzeneklerinin ve kalelerdeki yaşam alanlarının zarar görmesine neden olabiliyordu.
Fetihnâme, kuşatmanın ilerleyen aşamalarında kalelerde büyük tahribat meydana geldiğini ve yangınların etkili olduğunu bildiriyor.
Bu bilgiler, Gideros kuşatmasının Çobanoğulları kuvvetlerinin dönemin gelişmiş askerî tekniklerinden yararlandığı harekâtlardan biri olduğunu ortaya koyuyor.
10. 24 Eylül 1284: İlk kale ele geçirildi
Kuşatmanın başlamasından bir hafta sonra, 24 Eylül 1284 Pazar günü ilk kalenin ele geçirildiği anlaşılıyor.
Akademik değerlendirmeye göre bu kalenin koyun doğu tarafındaki hisar olması muhtemel. Doğu yakasındaki kalenin daha alçak bir arazide bulunması, saldırı birliklerinin buraya daha kolay yaklaşabilmesini sağlamış olabilir.
Fetihnâmede surların mancınık atışlarıyla ağır hasar gördüğü, ardından yakıcı maddelerin etkisiyle savunmanın daha da zorlaştığı anlatılıyor.
Kuşatma sırasında yaşanan çatışmaların yalnızca askerleri değil, kalede bulunan sivilleri de etkilediği görülüyor.
Belgede kadınlardan, çocuklardan ve gemilerle kaçmaya çalışan insanlardan söz edilmesi, savunma alanlarının aynı zamanda yerleşim ve yaşam alanları olduğunu gösteriyor.
Bazı savunmacıların çatışmalarda öldüğü, bazılarının ise denize yönelerek kayıklar ve gemilerle uzaklaşmaya çalıştığı aktarılıyor.
Metnin dili, dönemin fetihnâme geleneğine uygun olarak son derece sert ve savaşın kazanan tarafını öne çıkaran ifadeler taşıyor. Bu nedenle olaylar değerlendirilirken metnin yazıldığı siyasi ve dinî ortamın dikkate alınması gerekiyor.
Sonunda saldırı birliklerinin kalenin üzerine sancak dikmesiyle ilk aşama tamamlanıyor.
11. 3 Ekim 1284: İkinci kalenin düşüşü
Gideros'un fethiyle ilgili en önemli tarihçilik sorunlarından biri, ikinci kalenin ele geçirildiği gün konusunda ortaya çıkıyor.
El yazmasında ikinci kalenin alınış tarihiyle ilgili gün, ay ve haftanın günü bilgileri arasında bir tutarsızlık bulunuyor. Metinde bir yerde Recep ayının sekizinci gününden söz edilirken olayın Salı günü gerçekleştiği ifade ediliyor. Ancak bu tarih, ilk kalenin 11 Recep'te ele geçirilmesiyle bağdaşmıyor.
Prof. Dr. Cevdet Yakupoğlu ve Prof. Dr. Namiq Musalı, bu çelişkinin metnin sonraki yüzyıllarda çoğaltılması sırasında ortaya çıkmış bir yazım hatasından kaynaklanmış olabileceğini belirtiyor.
Araştırmacılara göre Farsçada “sekizinci” anlamındaki kelimeyle “yirminci” anlamındaki kelimenin yazılışları arasındaki benzerlik, kopyalama sırasında yanlış okumaya neden olmuş olabilir.
Bu değerlendirmeyle ikinci kalenin 20 Recep 683 tarihine karşılık gelen 3 Ekim 1284 Salı günü ele geçirildiği sonucuna ulaşılıyor.
Batı yakasındaki kalenin daha sarp bir arazide bulunması ve daha güçlü bir savunma mevzisi oluşturması, onun ilk kaleden daha uzun süre direnmiş olabileceği düşüncesini destekliyor.
Böylece 17 Eylül'de başlayan askerî harekâtın 3 Ekim'de tamamlandığı kabul ediliyor.
Bu tarih önemli ölçüde akademik bir takvim ve metin düzeltmesine dayanıyor. Dolayısıyla günümüzde kullanılan 3 Ekim tarihi, araştırmacıların gerekçelendirdiği güçlü bir tarihî değerlendirmeyi ifade ediyor.
12. Fetihnâme savaşın insanî sonuçlarını da anlatıyor
Belgeye yalnızca fetih tarihini ve askerî başarıyı belirleyen bir kaynak olarak bakmak eksik olacaktır. Metnin satırları arasında savaşın yıkıcı sonuçlarına ilişkin bilgiler de yer alıyor.
Kale surlarının zarar görmesi, yangınlar, can kayıpları ve deniz yoluyla kaçış girişimleri, Gideros'un ele geçirilmesinin bölgedeki halk açısından büyük bir kırılma yarattığını düşündürüyor.
Özellikle gemilere ve kayıklara yönelen sivillerin anlatılması, savaşın denizle çevrili yerleşimler üzerindeki etkisini gösteriyor.
Bununla birlikte fetihnâme, hayatını kaybedenlerin kesin sayısını, savaş sonrasında kaç kişinin Gideros'ta kaldığını veya kaç kişinin başka yerleşimlere göç ettiğini ortaya koymuyor.
Fetih sonrasında nüfusun nasıl değiştiği, Hristiyan halkın ne kadarının bölgede yaşamayı sürdürdüğü ve yerleşimin ekonomik hayatının nasıl şekillendiği gibi soruların başka belgelerle araştırılması gerekiyor.
Tarihî kaynakları değerlendirirken önemli olan, metnin açıkça anlattıklarıyla günümüz araştırmacılarının yaptığı çıkarımları birbirinden ayırmak.
Gideros Fetihnâmesi savaşın askerî safhalarını ayrıntılı biçimde aktarsa da sivillerin bütün hikâyesini öğrenmemizi sağlayacak kapsamda bir nüfus veya yerleşim kaydı değildir.
13. Fetih sonrasında Gideros'ta neler değişti?
İki kalenin alınmasıyla Gideros ve çevresi Çobanoğulları yönetimi üzerinden Türkiye Selçuklu Devleti'nin hâkimiyet alanına katıldı.
Bu gelişme, Kastamonu kıyılarında Bizans'ın kontrol ettiği önemli bir savunma noktasının kaybedilmesi anlamına geliyordu. Bölgenin deniz ticareti üzerindeki kontrol dengesi de değişmiş oldu.
Gideros'un kaybedilmesi, daha batıdaki Bizans limanları açısından yeni bir askerî ve siyasi durum ortaya çıkardı.
Fetihnâme, zafer haberinin devlet yöneticilerine ve ileri gelenlere ulaştırılması gerektiğini belirten ifadelerle sona eriyor. Bu durum, belgenin yalnızca bir savaş anlatısı olarak değil, siyasi başarıyı duyuran bir resmî haberleşme metni olarak da hazırlandığını gösteriyor.
Fetih sonrasında Gideros'un idarî, sosyal ve ekonomik yapısının nasıl değiştiği konusunda ise aynı ayrıntı düzeyinde bilgi bulunmuyor.
Araştırmacılar, bölgedeki ticaretin sürdürülmesi için önceki nüfusun bir kısmının yaşamaya devam etmiş olabileceğini değerlendiriyor. Ancak bunlar fetihnâmede açıkça anlatılan uygulamalar değil, dönemin şartlarından hareketle yapılan tarihî yorumlar.
Gideros'taki ibadet yapıları, kale içi yerleşim düzeni ve fetihten sonraki ilk yapılaşma hareketleri de ayrıca araştırılması gereken konular arasında.
14. Cide'nin adı Gideros'tan mı geliyor?
Fetihnâme ve Gideros üzerine yürütülen tarih araştırmaları, Cide adının kökenine ilişkin tartışmalar bakımından da dikkat çekiyor.
Gideros, Cideros ve Cide adları arasındaki ses ve yazılış benzerlikleri, tarihçiler tarafından üzerinde durulan konulardan biri.
Özellikle eski dönemlerde Gideros çevresindeki yerleşimlerin ve limanların farklı adlarla anılmış olması, bölgenin yer adları tarihi açısından incelenmesini gerekli kılıyor.
Ancak Cide adının doğrudan Gideros'tan türediği kesin olarak kanıtlanmış bir bilgi değil. Böyle bir sonuca ulaşmak için farklı dönemlere ait haritaların, seyahatnamelerin, tahrir defterlerinin ve yerleşim kayıtlarının karşılaştırılması gerekiyor.
Yine de Gideros'un yalnızca günümüzdeki koydan ibaret olmadığı, daha geniş bir tarihî coğrafyanın parçası olarak değerlendirilebileceği anlaşılıyor.
15. El yazması yüzyıllar sonra nasıl ortaya çıkarıldı?
Gideros Fetihnâmesi'nin bilim dünyası tarafından ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi, Kastamonu Üniversitesi akademisyenleri Prof. Dr. Cevdet Yakupoğlu ve Prof. Dr. Namiq Musalı'nın çalışmaları sayesinde gerçekleşti.
Fetihnâmenin yer aldığı eser, 2000 yılında Tahran'da yayımlanan Hasan el-Hoyî külliyatı içerisinde de bulunuyordu. Ancak metnin Gideros ve Kastamonu tarihi bakımından taşıdığı önem, sonraki araştırmalarla daha açık biçimde ortaya konuldu.
2018 yılında Ankara Üniversitesi Tarih Araştırmaları Dergisi'nde yayımlanan “Çobanoğulları Uc Beyliği Dönemine Ait Gideros Fetihnâmesi (683/1284): Çeviri ve Değerlendirme” başlıklı bilimsel makalede belge ayrıntılı olarak incelendi.
Araştırmacılar Farsça metni Türkçeye çevirdi; tarih, coğrafya, askerî teknoloji, siyasi ilişkiler ve yazma eser özellikleri bakımından değerlendirdi. Çalışmada el yazmasının görüntüleri de yayımlandı.
24 Eylül 2019 tarihinde ise fetihnâmenin bir kopyasının İran'dan temin edilerek Kastamonu'ya getirilmesi basına yansıdı.
Böylece yüzyıllar boyunca yazma eserler arasında korunmuş bu tarihî metin, Cide ve Kastamonu kamuoyunun gündemine daha geniş biçimde taşındı.
Burada özgün nüshanın Türkiye'ye getirildiği düşünülmemeli. Kamuoyuna sunulan materyal, İran'da bulunan el yazması üzerinden temin edilmiş belge kopyasıydı.
16. Bu belge Cide tarihinin hangi sorularını cevaplıyor?
Gideros Fetihnâmesi, uzun yıllar boyunca yalnızca genel tarih anlatımları üzerinden değerlendirilebilen bazı olaylar hakkında doğrudan tarihî bilgiler sunuyor.
Öncelikle 1284 yılında Gideros'un Bizans hâkimiyetinde bulunduğunu ve Çobanoğulları tarafından askerî harekâtla ele geçirildiğini ortaya koyuyor.
Gideros'un tek bir hisardan değil, karşılıklı iki kaleden oluştuğunu açık biçimde anlatıyor. Kuşatmaya denizden gelen yabancı destek kuvvetlerinin katıldığını bildiriyor.
Kalenin savunmasında ve saldırısında kullanılan savaş araçlarına ilişkin ayrıntılar veriyor. Muzaffereddin Yavlak Arslan'ın askerî faaliyetlerinin Selçuklu Sultanı II. Mesud'un saltanat düzeni içinde değerlendirildiğini gösteriyor.
En önemlisi, savaşın hangi tarihler arasında gerçekleştiğini belirlemeyi mümkün kılıyor.
Bütün bu bilgiler bir araya getirildiğinde Gideros Fetihnâmesi, yalnızca yerel tarih açısından değil, 13. yüzyıl Anadolu'sunda Türk-Bizans ilişkilerini anlamak bakımından da önemli bir kaynak niteliği kazanıyor.
17. Dört görselin ayrı ayrı tarihî anlamı
Birinci görsel – Fetihnâmenin sonuç bölümleri
Bu görüntü, anlatının sonlarına ait sayfaları içeriyor. Çatışmaların sonuçlarına, iki hisarın ele geçirilmesine, zaferin dinî ve siyasi anlamına ve gelişmenin yöneticilere duyurulmasına ilişkin ifadeler bulunuyor.
Bu sayfalar, fetihnâmenin yalnızca cephede yaşananları anlatmadığını, aynı zamanda bir zafer duyurusu olarak düzenlendiğini gösteriyor.

İkinci görsel – Kuşatma ve askerî mücadele
Görüntüdeki metin, kalelerin savunulması ve saldırıların ilerleyişiyle ilgili bölümlere karşılık geliyor. Mancınık atışları, surlardaki tahribat, yangınlar, savaşın savunmacılar üzerindeki etkileri ve yaşanan çatışmalar bu anlatının merkezinde bulunuyor.

Üçüncü görsel – Fetihnâmenin başlangıcı
Kırmızı mürekkeple yazılmış “Dördüncü Bölüm” ve “Fetihnâme Sureti” başlıkları en belirgin ayrıntılar arasında.
Bu görüntü, belgenin türünü anlamamız açısından özellikle önemli. Dinî başlangıç ifadeleriyle birlikte tarihî olayın adı ve ilgili siyasi şahıslar tanıtılıyor.

Dördüncü görsel – Siyasi giriş ve Gideros'un tasviri
Bu bölümde Selçuklu siyasi düzeni, hükümdara yönelik övgüler, Gideros'un Bizans topraklarıyla ilişkisi ve iki kaleden oluşan savunma yapısına dair anlatım devam ediyor.

Dört görsel bir arada değerlendirildiğinde, aynı tarihî metnin farklı aşamalarını izlememiz mümkün oluyor: olayın tanıtımı, seferin gerekçeleri, askerî mücadele ve zaferin ilanı.
18. Gideros'un tarihî mirası daha fazla araştırılmalı
Gideros Fetihnâmesi'nin ortaya koyduğu tarihî bilgiler, Cide'nin geçmişini değerlendirmek için önemli fırsatlar sunuyor.
Koyun iki yakasındaki kale kalıntılarının ayrıntılı biçimde belgelenmesi, surların yapım dönemlerinin bilimsel yöntemlerle belirlenmesi ve çevredeki arkeolojik bulguların değerlendirilmesi, fetihnâmenin anlattığı tarihî coğrafyayı daha iyi anlamamızı sağlayabilir.
Aynı şekilde 13. yüzyıl öncesine ve sonrasına ait Bizans, Selçuklu, Ceneviz ve diğer yabancı kaynakların karşılaştırılması; limanın ticaret hayatına, savunma sistemine ve çevresindeki yerleşimlere ilişkin yeni bilgiler ortaya çıkarabilir.
Gideros'un yalnızca doğal güzelliğiyle değil, tarihî kimliğiyle de tanıtılması önem taşıyor.
Kale kalıntılarının bulunduğu bölgelerde tarihî açıklama panoları hazırlanması, fetihnâmenin dijital görüntülerinin ve Türkçe açıklamalarının ziyaretçilere sunulması, Cide'nin tarih turizmine katkı sağlayabilecek çalışmalar arasında değerlendirilebilir.
Sonuç: Gideros'un kaybolmayan hafızası
Bugün Gideros Koyu'na bakan bir ziyaretçi sakin denizi, kıyıyı çevreleyen ormanları ve doğal güzellikleri görüyor. Oysa yaklaşık yedi buçuk asır önce aynı kıyılar, iki kalenin kontrol ettiği stratejik bir limandı.
1284 yılının Eylül ayında bu bölgede askerî birlikler karşı karşıya geldi. Karadan kaleler kuşatıldı, denizden yardım gemileri ulaştı, mancınıklar kullanıldı, surlar zarar gördü ve haftalar süren mücadele sonunda bölgenin siyasi hâkimiyeti değişti.
Bu olayların hafızası, Hasan el-Hoyî'nin kaleme aldığı fetihnâme sayesinde günümüze ulaştı.
Gideros Fetihnâmesi, Cide'nin geçmişinin yalnızca söylencelerden ve sözlü anlatımlardan ibaret olmadığını; tarih, kişi, olay ve askerî ayrıntılar içeren yazılı belgelerle de araştırılabildiğini gösteriyor.
Bu nedenle Gideros'un korunması gereken mirası yalnızca doğal koyu ve kale kalıntıları değil, onun tarihini anlatan yazılı kaynaklardır.
Sararmış el yazması sayfalarında korunan bu hikâye, Cide'nin Karadeniz tarihindeki yerini anlamamız için bugün de önemini sürdürüyor.
Yöntem notu
Bu makale, paylaşılan dört el yazması görüntüsünün görsel özellikleri ve fetihnâmenin yayımlanmış akademik Türkçe çevirisi temel alınarak hazırlanmıştır. Savaşın seyriyle ilgili anlatımlarda belgenin kendi iddiaları, araştırmacıların yorumları ve kesin olarak belirlenemeyen noktalar birbirinden ayrılmıştır. Görsellerden bağımsız yeni bir satır satır Farsça transkripsiyon yapıldığı iddia edilmemektedir.