Eski Deniz Haritalarında Castelli: Cide’nin Adını Kıyıdan Okumak
Orta Çağ kıyı anlatılarındaki Castelli adı Cide ile nasıl ilişkilendiriliyor? La Sfera yazmasından hareketle eski bir yer adının gösterdiği bağlantıları ve haritaların sınırlarını inceliyoruz.
Cide’nin geçmişini bazen bir taşın üzerinde, bazen denize bakan bir yamacın altında ararız. Bir başka iz ise eski bir yazmanın kıyı adları arasına gizlenmiştir: Castelli. Bu küçük ad, Cide’nin Karadeniz’i tarif eden tarihî coğrafya içinde nasıl görüldüğünü düşünmek için iyi bir başlangıçtır.
Amasra ile Sinop arasında bir ad
La Sfera adlı coğrafya metninin Bibliothèque nationale de France, Arsenal koleksiyonundaki 8536 numaralı yazmasının 78r sayfasında Karadeniz’in güney kıyısındaki yerler sıralanır. Stanford kütüphanelerinin katkı verdiği dijital transkripsiyonda Samasto, Castelli ve Sinope adları görülür. Sayfanın modern açıklamaları bunları sırasıyla Amasra, Cide ve Sinop ile ilişkilendirir.
Bu eşleştirme, bir araştırmanın başlangıç noktasıdır. Yazmanın kullandığı ad ile bugün bildiğimiz yer arasında bağ kurulur; fakat okuyucuya metre hassasiyetinde bir konum verilmiş olmaz. Bir adın yakın kıyı çevresini mi, bir yerleşmeyi mi, yoksa denizciler için tanınan bir uğrak noktasını mı temsil ettiğini ayrıca araştırmak gerekir.
Kıyı sırası neden değerlidir?
Eski bir coğrafya metnini yalnız bugünkü haritanın üzerine koyup okumak yanıltıcı olabilir. Yerlerin birbirine göre sıralanması çoğu zaman tek tek mesafelerden daha kullanışlıdır. Amasra’dan sonra, Sinop’tan önce anılan bir ad, araştırmacıya belli bir kıyı kesiminde arama yapmasını söyler. Böylece kelime, çevresindeki diğer kelimelerle birlikte anlam kazanır.
Cide açısından bu yöntem özellikle ilgi çekicidir. Deniz tarafından bakıldığında burunlar, koylar ve akarsu ağızları bir güzergâhın işaretleri olur. Kara içindeki yolları merkeze alan bir okuma ile kıyı boyunca ilerleyen bir okuma aynı yerleşmeye farklı önemler verebilir. Castelli adı bu ikinci bakışı hatırlatır.
Castelli sözcüğü bir kaleyi kanıtlar mı?
Adın kalelerle çağrışım kurması, Cide’de belirli bir yapının bu nedenle teşhis edilebileceği anlamına gelmez. Yer adı açıklaması ile arkeolojik yapı tanımlaması iki ayrı iştir. Bir kalenin dönemini, işlevini veya eski adını belirlemek için mimari inceleme, buluntu değerlendirmesi ve başka yazılı kaynaklar gerekir.
Dolayısıyla tarihî adı bugünkü bir kaleye doğrudan bağlamak yerine, kıyı çevresinin farklı dönemlerde nasıl adlandırıldığını sormak daha sağlam bir yoldur. Aynı yer başka dillerde başka biçimlerde yazılmış olabilir; aynı sözcük de farklı kopyalarda değişebilir.
Yazmanın kenarında duran araştırma soruları
Bir sonraki adım, farklı yazma nüshalarındaki imlaları karşılaştırmak ve mümkünse aynı kıyıyı gösteren haritaları yan yana getirmektir. Kopyanın tarihi, metnin daha eski bilgiye dayanıp dayanmadığı ve açıklamayı kimin yaptığı birlikte kaydedilmelidir. İnternette görülen modern parantezler, tarihî metnin özgün kelimeleriyle karıştırılmamalıdır.
Bu dosyada Castelli’nin Cide ile ilişkisi, yayımlanmış modern açıklamaya dayalı bir eşleştirme olarak sunuluyor. Eski kıyı çizgisini veya bir limanın tam yerini belirlediği ileri sürülmüyor.
Cide’ye deniz tarafından bakmak
Castelli’nin asıl değeri, tanıdık bir ilçeyi farklı bir görüş açısından yeniden okutmasıdır. Bugünkü Cide bir belediye sınırı, bir sahil veya bir tatil adresi olabilir. Eski kıyı anlatısında ise iki uğrak arasındaki bir isimdir. Bu isimden hareketle sorulacak en verimli soru, “Eski harita bugünküne ne kadar benziyor?” kadar “Bu kıyıya kim, hangi yolculuk sırasında ve ne için bakıyordu?” sorusudur.
La Sfera’nın bir yazmasındaki kıyı sıralamasında Amasra ile Sinop arasında Castelli adı yer alır; modern açıklamalarda bu ad Cide ile eşleştirilir.
- La Sfera, BnF Arsenal Ms. 8536, 78r — transkripsiyon ve açıklamalar
Tarih & Hafıza