1894 sayımı: Vital Cuinet’ye göre Cide kazası
Fransız istatistikçi Vital Cuinet, 19. yüzyılın sonunda Cide kazasının nüfusunu, okullarını, değirmenlerini ve madenini tek tek saydı. Ortaya bugünkünden çok farklı, tarımla dolu bir Cide çıkıyor.
Vital Cuinet, Osmanlı Devleti’nin borçlarını ödeyip ödeyemeyeceğini değerlendirmek için Anadolu vilayetlerinin ayrıntılı istatistiklerini çıkardı. La Turquie d’Asie adlı eserinin 1894’te yayımlanan dördüncü cildi, Kastamonu vilayeti içinde Cide kazasına da yer verir. Cide Arkeoloji Projesi araştırmacıları, Cuinet’nin bazı rakamları Osmanlı kayıtlarından aktarmış olabileceğini ve doğruluğunun tartışmaya açık olduğunu not eder.
Cuinet’ye göre o dönem bugünkünden daha geniş olan Cide kazasında 36 köy, 8.060 hane ve 40.306 kişi yaşıyordu. Kasabanın nüfusu 2.510’du ve kazadaki 31 Hristiyanın tamamı kasabada oturuyordu. Kazada 42 ilkokulda 960, bir ortaokulda 121 öğrenci; ayrıca 55 cami, iki tekke, hamamlar ve tam 121 değirmen vardı.
Değirmen sayısı, bugün izlerine arazide rastlanan geniş bir tarım ekonomisine işaret ediyor. Proje ekibi de saha çalışmaları sırasında bölgenin dört bir yanında değirmen kalıntılarına rastladığını yazıyor.
Cuinet, sonbahar fırtınalarında Kırım’dan gelen sayısız bıldırcının Cide ve İnebolu kıyılarına düştüğünü, halkın geceleri meşalelerle bunları toplayıp sattığını anlatır. Bölgenin av bakımından zengin olduğunu, İstanbul’daki Avrupalı avcıların ayı ve yaban domuzu avı için buraya geldiğini de ekler.
En şaşırtıcı notlardan biri maden üzerinedir: Cuinet, Devrekani Irmağı’nın öte yakasındaki Kidros köyünün antik Kytoros kalıntıları üzerine kurulduğunu ve dağ ile köy arasında zengin bir taş kömürü madeni bulunduğunu yazar. Oysa 1840’ta Boré madenin tükendiğini söylemişti; madenin yeniden mi açıldığı yoksa Cuinet’nin bilgisinin mi eksik olduğu, araştırmacılar için hâlâ açık bir soru.
1894 kaydına göre Cide kazasında 121 değirmen vardı.
- Karasalihoğlu ve Düring (2015), Traveller’s Notes on the Cide Region through the Ages, s. 46–47
- Cuinet, V. (1894). La Turquie d’Asie, Tome IV. Paris: E. Leroux
Tarih & Hafıza