Cide’nin Altında Eski Bir Cide Var: Peki Ne Kadarı Karadeniz’in Altında?
Cide sahil ovasının altında tespit edilen Roma ve Bizans izleri, Gideros’un değişen kıyısı, 1979’da denizden çıkarılan bronz atlet ve Castelli adıyla kaydedilen tarihî limanlar… Arkeoloji, jeoloji ve haritaları bir araya getiren bu araştırma, kanıtlanmış bulgularla henüz cevaplanmamış “batık Cide” sorusunu ayırıyor.
MÖ 10 binlerden Aigialos ve Kytoros’a, Roma Cide’sinden Gideros’un fethine, “Castelli” haritalarından denizin altındaki kayıp kıyıya uzanan bir arşiv araştırması
Cide’nin uzun sahilinden Karadeniz’e bakıldığında bugün gördüğümüz coğrafyanın hep böyle olduğunu düşünmek kolaydır. Oysa arkeoloji, jeoloji, tarihî metinler ve yüzyıllar boyunca çizilmiş deniz haritaları yan yana konulduğunda bambaşka bir Cide ortaya çıkıyor. Bu araştırmanın sonunda artık iki ayrı şeyi birbirinden ayırmak gerekiyor. Bugünkü Cide’nin altında daha eski yerleşim tabakalarının bulunup bulunmadığı konusunda cevap evet. Cide Arkeoloji Projesi, modern sahil ovasında yüzeyin altında Roma ve Bizans dönemlerine ait kalıntıları doğrudan tespit etti ve Cide sahil ovasının Roma döneminde yoğun biçimde iskân edildiği sonucuna ulaştı. Fakat ikinci soru daha büyük:
Bugünkü sahilin önünde, Karadeniz’in altında ayrıca bir yerleşim alanı veya “batık Cide” var mı? Bunun cevabı henüz kesin değil. Ancak artık bunun araştırılmasını gerektiren ciddi kanıtlar var: Cide-Sinop açıklarında bir zamanlar kara olan çok geniş bir alan bilimsel olarak haritalandı; Gideros’ta eski bir kıyı kullanım yüzeyi bugün yaklaşık 70 santimetre suyun altında; Cide Limanı’nın dibinden antik bronz bir insan heykeli çıkarıldı; antik Aigialos bugünkü Cide merkezi ve kıyısıyla eşleştiriliyor ve Orta Çağ deniz haritalarında Amasra ile Sinop arasında aynı bölgede bu kez Castelle/Castelli adı tekrar tekrar görülüyor.
Araştırmanın yöntemi ve kanıtların sınırı
Bu makale, yeni bir kazı veya su altı keşfinin duyurusu değildir. Cide Arkeoloji Projesi’nin yayınları, Cide–Sinop açıklarını inceleyen jeofizik araştırması, Gideros Fetihnâmesi ve tarihî kartografya kayıtları birlikte değerlendirilmiştir. Arkeolojik buluntu, jeolojik gözlem, tarihî belge ve araştırma önerisi farklı kanıt türleridir; biri diğerinin yerine geçmez. Bir seramik parçası insan faaliyetini gösterebilir, fakat tek başına bütün bir kentin sınırlarını belirlemez. Bir eski kara yüzeyi de üzerinde mutlaka yerleşim bulunduğunu göstermez.
Cide’nin tarihöncesi: Erken Holosen’den ilk yerleşim izlerine
Cide hakkında yıllarca anlatılan tarih çoğunlukla Paflagonyalılar, Roma, Bizans, Selçuklular ve Osmanlılarla başlatıldı. Oysa Cide Arkeoloji Projesi bu kronolojiyi binlerce yıl geriye çekti. Leiden, Glasgow ve Çanakkale Onsekiz Mart üniversitelerinden araştırmacıların yürüttüğü proje, Cide-Şenpazar coğrafyasını tarihöncesinden Osmanlı dönemine kadar sistematik biçimde taradı. 2015’te yayımlanan kapsamlı araştırmada Cide-Şenpazar’ın erken tarihöncesi yaklaşık MÖ 10.000–3000 arasına ayrı bir bölüm olarak ele alınıyor.
Bu noktada önemli bir ayrıntı var. Araştırmacılar Cide’de kesin Paleolitik yerleşim kanıtı bulduklarını söylemiyor. Buna karşılık yaklaşık MÖ 10.000–5500 arasına, yani Erken Holosen’e yerleştirilebilen yontma taş topluluklarını değerlendiriyorlar. Okçular ve Abdülkadir vadilerinde bulunan ince dilgicikler, çekirdekler ve işlenmiş taşlar; bölgenin erken tarihöncesinde insan faaliyetine sahne olduğunu gösteriyor. Belleten’de yayımlanan ilk sonuçlarda da bu malzemenin büyük ihtimalle Mezolitik döneme ait olduğu ve bazı mikro-dilgilerin MÖ 5500’den daha eski olması gerektiği belirtiliyor. Dolayısıyla bundan yaklaşık 7.500–12.000 yıl önce Cide coğrafyasında insanlar vardı.
Bu tarih, deniz altındaki araştırmayla birleştiğinde çok önemli hale geliyor.
Bir zamanlar bugünkü Karadeniz’in içinde kara vardı
2018’de Geomorphology dergisinde yayımlanan Cide-Sinop açıkları araştırması, bu dosyanın jeolojik temelini oluşturuyor. Araştırmacılar Türk Deniz Kuvvetleri tarafından toplanan çok ışınlı batimetri verilerini ve sismik yansıma kayıtlarını incelediler. Cide-Sinop açıklarında, yaklaşık 100 metre su derinliğinde geniş ve düz bir kıta sahanlığı ortaya çıktı. Fakat asıl önemli olan deniz tabanındaki şekillerdi. Burada: eski kumullar, lagünler, küçük akarsu kanalları, rüzgâr süreçlerinin oluşturduğu düşünülen yüzey şekilleri ve eski karasal aşınım yüzeyleri bulundu.
Araştırmacıların vardığı sonuç doğrudan şu: Bugün Cide-Sinop açıklarında denizin altında bulunan bu alan geçmişte karasal bir peyzajdı ve daha sonra su altında kaldı. Eski kıyı çizgisinin yaklaşık −100 ile −120 metre arasında bulunduğu yorumlandı. Yazarlar bu derinlik farkının yalnız deniz seviyesi değişimiyle değil, sismik kesitlerde gözlenen aktif faylarla da ilişkili olabileceğini belirtir. Dolayısıyla kıyı tarihini açıklarken deniz seviyesi, yerel tektonik hareketler ve birikim–aşınma süreçleri birlikte düşünülmelidir. Araştırmanın temel jeomorfolojik sonucu şöyle özetlenebilir: Bugün Cide açıklarında gördüğümüz denizin bir bölümü geçmişte karaydı. Fakat bunu doğru zaman dilimine yerleştirmek zorundayız. −100 veya −120 metrelerdeki eski kıyıyı Roma, Bizans ya da Selçuklu dönemiyle ilişkilendirmek doğru değildir. Bu çok daha eski, deniz seviyesinin küresel olarak düşük olduğu tarihöncesi dünyaya aittir. İşte bu noktada iki araştırma birbirine temas ediyor.
Aynı geniş dönemde Cide bölgesinde insan faaliyeti olduğunu arkeolojiden biliyoruz, bugünkü deniz tabanının bir bölümünün ise o çağlarda kara olduğunu jeolojiden biliyoruz. Bu iki gerçek, denizin 100 metre altındaki düzlüğün üzerinde mutlaka bir köy bulunduğunu kanıtlamaz. Ama artık şu soruyu tamamen bilimsel hale getirir: Cide’nin su altında kalan tarihöncesi kıyılarında insan kampı veya yerleşim izi bulunabilir mi? Evet. Bu ihtimal bilimsel olarak araştırılabilir.
Cide ve çevresindeki Batı Karadeniz kıyılarını, deniz derinlikleriyle birlikte gösteren harita.
MÖ 5. binyıl: Mağaralarda yaşamın daha kuvvetli izleri
Erken Holosen buluntularından sonra Cide’de başka bir katman karşımıza çıkıyor. Gideros çevresindeki Çadır İni ve Ballıcı İni, Gideros Mağara I ve Loç yöresindeki Kılıçlı Mağarası gibi noktalarda Orta Kalkolitik döneme ait seramikler tespit edildi. Cide Belediyesi’nin Gideros dosyası da Çadır İni ve Ballıcı İni’nde Orta Kalkolitik çanak çömlek buluntularını kaydediyor. Okçular Kale İni daha da dikkat çekici. Burada kül, kömür, hayvan kemiği, yontma taş ve seramik içeren kültür dolguları belirlendi. Araştırmacılar mağaranın yukarısındaki kaya alanında tarihöncesi bir yerleşim bulunmuş olabileceğini ve bazı atıkların mağara girişine taşınmış olabileceğini değerlendiriyor.
Dolayısıyla Gideros ve Cide çevresi yalnızca birkaç bin yıl önce kullanılan bir sahil değildir. Bu coğrafyanın insan hikâyesi Roma’dan en az beş-altı bin yıl daha eskiye gidiyor.
Tunç Çağı: Cide artık Anadolu’nun daha geniş dünyasının içinde
Cide Arkeoloji Projesi’nin kapsamlı yayını, daha sonraki tarihöncesi dönemleri de ayrı ayrı inceliyor. MÖ 2600–2000 aralığı için özel bir bölüm bulunuyor; ikinci binyıl, Demir Çağı ve Helenistik dönem de ayrı araştırma başlıkları halinde ele alınmış durumda. Okçular Kale İni’nde Geç Kalkolitik–Erken Tunç Çağı ve sonraki Erken Tunç safhalarına ait seramikler bulundu. Kılıçlı Mağarası’nda ise Orta Kalkolitik’ten Geç Tunç Çağı’na kadar uzanan malzeme tespit edildi. Okçular yöresinde MÖ ikinci binyıla ait olduğu düşünülen çanak çömlek parçaları da kaydedildi. Burada Hititler ve Kaşkalar hakkında özellikle dikkatli olmak gerekiyor.
Kuzey Anadolu’nun MÖ ikinci binyıldaki siyasi coğrafyasından hareketle Cide’yi otomatik olarak “Kaşka kenti” veya “Hitit kenti” ilan etmek mümkün değil. Arkeolojik malzemeyi belli bir etnik topluluğa bağlayan yeterli kanıt yok. Dolayısıyla en güçlü ifade şu: MÖ ikinci binyılda Cide-Şenpazar coğrafyasında insan faaliyeti arkeolojik olarak mevcut; bu insanların siyasi ve etnik kimliği ise henüz kesin biçimde belirlenemiyor.
Demir Çağı ve Helenistik dönem: Gideros artık savunulan bir kıyı noktası
Cide çevresindeki bazı mağaralarda Demir Çağı’na ait olduğu düşünülen seramikler bulundu. Gideros’taki bazı savunma duvarlarının Demir Çağı’na veya olasılıkla Helenistik döneme, Gökçekale Burnu’ndaki mezarlığın ise büyük ihtimalle Helenistik döneme ait olduğu araştırmacılar tarafından değerlendirildi. Bu noktadan itibaren yazılı kaynaklarla arkeoloji birbirine yaklaşmaya başlıyor. Antik kaynaklarda Cide kıyıları tek bir yerleşim adıyla değil, bir kıyı dizisi halinde görülür. Modern tarihî-coğrafya çalışması Kastamonu kıyısındaki eski merkezleri batıdan doğuya doğru Kytoros, Aigialos, Klimaks, Thymena-Timoloium, Karambis ve devamındaki yerleşimler şeklinde eşleştiriyor. Buradaki iki isim araştırmamızın kalbinde: Kytoros = Gideros.
Aigialos = Cide merkez ve sahili / eski Karaağaç çevresi. Tabula Peutingeriana araştırma veritabanı da “Egilan” biçimindeki kaydı ihtiyat işaretiyle Cide yakınındaki Karaağaç Limanı ile ilişkilendiriyor; önceki yer olarak Cythero/Kytoros, sonraki nokta olarak Karambis bulunuyor. Çünkü artık antik Cide kıyısı yalnız Homeros’ta geçen uzak bir isim değil. Aigialos–Kytoros–Karambis zinciri modern coğrafyada karşılık buluyor.
“Pontus Euxinus” başlıklı tarihî Karadeniz haritası.
Aigialos aslında neydi?
“Aigialos” Yunanca köken itibarıyla kıyı veya sahil anlamına gelen bir adla bağlantılı. Bu nedenle Aigialos’u bugünkü anlamıyla çevresi surlarla çevrili, tek merkezli dev bir antik kent gibi düşünmek hata olabilir. Eski kaynaklarda Aigialos bir kıyı kesimi ve aynı adı taşıyan yerleşim olarak da tarif edilir. Tarihî-coğrafya çalışmaları bunu bugünkü Cide merkez ve uzun sahil kuşağına yerleştiriyor. Bu bilgi, Cide’nin “kayıp antik merkezi” araştırmasında çok önemli bir ipucu veriyor. Belki de aradığımız Aigialos tek bir tepenin üzerindeki şehir değil. Uzun kıyı düzlüğü, liman noktaları ve gerideki yerleşimlerin oluşturduğu geniş bir sahil yerleşimi olabilir.
Karadeniz ve çevresinin tarihî coğrafyasını gösteren “Pontus Euxinus” haritası.
Bugünkü Cide sahil ovasının altında ne var?
Cide Arkeoloji Projesi’nin jeoarkeolojik çalışmaları bu araştırmanın belki de en önemli sonucunu ortaya çıkardı. Araştırmacılar modern Cide’nin çevresindeki temel çukurlarını, taş ocaklarını ve açılmış kesitleri incelediklerinde Cide sahil ovasının geçmişte birkaç kez deniz ilerlemesi ve geri çekilmesine maruz kaldığını belirlediler. 2015 tarihli yayında, Cide’nin batısındaki S67 kesitinde bugünkü yüzeyin yaklaşık bir metre altında Roma seramikleri kaydedilir. Yakınındaki S71 kesitinde ise üst toprağın yaklaşık 40 santimetre altında Bizans seramikleri bulunduğu belirtilir. Bu ölçüler belirli gözlem noktalarına aittir; bütün Cide için aynı derinlikte, kesintisiz bir yerleşim tabakası bulunduğu anlamına gelmez.
Kalafat çevresindeki araştırmalar da Bizans dönemine ait yerleşim izlerinin kıyı değişimiyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor. Araştırmanın değerlendirmesinde Cide sahil ovasının Roma döneminde yoğun biçimde iskân edildiği, ancak Roma kalıntılarının daha sonra kalın bir alüvyon tabakasının altında kaldığı açıkça belirtiliyor. İşte bu bulgu “Cide’nin altında bir Cide daha var mı?” sorusunun cevabını değiştiriyor. Bugünkü Cide sahil ovasında, incelenen belirli kesitlerin altında eski yerleşime işaret eden malzeme tespit edilmiştir. Arkeolojik malzeme orada. Bunun tamamı kazılmış bir antik kent olmadığı için “yer altında ikinci şehir keşfedildi” diyemeyiz. Ama:
Modern Cide sahil ovasında, bugünkü yüzeyin altında eski Cide’ye ait arkeolojik izler bulunduğunu söyleyebiliriz.
Deniz de eski kıyıdan parçalar almış
Toprağın altında kalan Cide kadar, deniz tarafından yutulan kıyı da önemli. Gideros Koyu’nda Bizans kalesinden kayaya oyulmuş merdivenlerle ulaşılan eski bir bağlama yüzeyi tespit edildi. 2010–2011 araştırmalarına dayanan 2015 yayını, bu yüzeyi yaklaşık 70 santimetre su altında kaydeder. Bu ölçü araştırma döneminin gözlemidir; güncel bir ölçüm olarak okunmamalıdır. Araştırmacılar bunu bölgedeki göreli deniz seviyesi değişiminin doğrudan göstergelerinden biri olarak değerlendiriyor. Kalafat’taki Bizans kilisesi ve mezarlık bugün deniz tarafından aşındırılıyor. Gökçekale’de yapı kalıntıları, muhtemel bir şarap veya zeytinyağı presi ve kilise apsisi bugünkü plaj üzerinde bulunuyor. Araştırmacılar bu yapıların inşa edildiği dönemde denizin daha uzakta ve seviyenin daha düşük olması gerektiğini belirtiyor. Bunun anlamı son derece açık:
Cide’nin eski kıyı arkeolojisinin bazı parçaları bugün gerçekten deniz seviyesinin altında veya deniz tarafından aşındırılan bölgelerde. Bu örnekler kıyı değişiminin yerel arkeolojik göstergeleridir.
1979: Cide Limanı’nda bulunan bronz atlet
Cide denizinin arkeolojik açıdan en çarpıcı bulgularından biri ise 1979’da geldi. Cide Limanı’nda denizden çıkarılan tunç genç adam heykeli, Cide Arkeoloji Projesi’nin Belleten’de yayımlanan çalışmasında bölgedeki Roma varlığını belgeleyen önemli eserlerden biri olarak özellikle anılıyor. Araştırmacılar heykelin bugün Samsun’daki müze koleksiyonunda bulunduğunu kaydediyor. Samsun Müzesi’nin güncel resmî tanıtımında da MÖ 5. yüzyıla özgü bir orijinalin bronzdan yapılmış çıplak atlet kopyası, müzenin önemli eserleri arasında gösteriliyor. Burada bir noktayı abartmamak gerekiyor. Heykelin Cide Limanı’nın dibinden çıkması orada bir Roma kenti bulunduğunu tek başına kanıtlamaz. Bir geminin yükü olabilir. Kıyı yapısından denize düşmüş olabilir.
Bir deniz kazasıyla ilişkili olabilir. Eski bir iskele veya kıyı alanından gelmiş olabilir. Bunu henüz bilmiyoruz. Ama önemli olan şu: Cide’nin deniz tabanı gerçekten arkeolojik eser vermiştir. Üstelik sıradan bir seramik kırığı değil, büyük bir bronz figür. Bu nedenle Cide Limanı ve yakın sığ deniz alanlarının bilimsel su altı araştırması yapılması, yalnız romantik bir “batık şehir” arayışı değildir. Gerçek arkeolojik gerekçesi vardır.
Roma Cide’si: Toprak altında kaybolmuş yoğun bir kıyı yerleşimi
Roma döneminde tablo daha da belirginleşiyor. Cide sahil ovasında Roma’ya ait olduğu değerlendirilen çeşitli küçük buluntular ve mimari parçalar tespit edilmiş durumda. Atköprü’deki köprü kalıntısı da mimari özellikleri nedeniyle Roma dönemine bağlanıyor. Cide Arkeoloji Projesi’nin genel değerlendirmesi özellikle güçlüdür: Cide sahil ovasının Roma döneminde yoğun biçimde iskân edildiği anlaşılmaktadır; ancak Roma kalıntıları kalın alüvyon tabakasının altında kalmıştır. Bu nedenle bugün Cide sokaklarında yürürken “antik şehir neden görünmüyor?” sorusunun en makul cevaplarından biri artık elimizde. Çünkü onun önemli bir bölümü: yıkılmış değil, örtülmüş olabilir. Bu durum Aigialos açısından çok önemli.
Antik Aigialos gerçekten bugünkü Cide merkezi ve sahiliyle ilişkiliyse, arkeolojik merkezinin önemli bir kısmının bugün belediye sınırları içerisindeki modern yapıların, yolların ve alüvyonların altında bulunması son derece mümkün. Bu ihtimal bilimsel araştırmaların sonucuyla uyumlu.
“Die Pontus Laender” başlıklı haritada Karadeniz çevresinin tarihî coğrafyası.
Bizans: Cide kıyısında kaleler, kiliseler ve limanlar
Roma döneminin ardından Bizans katmanı daha görünür. Cide Arkeoloji Projesi Geç Roma ve Bizans dönemine ait küçük buluntuları ve mimari kalıntıları Cide’nin çeşitli noktalarında yoğun biçimde tespit etti. Çadır İni ve çevresi, Okçular, Kalafat, Sakallı, Çayyaka ve İlyasbey’deki mimari parçalar; erken dönem kiliseleri ve kıyı kaleleri bölgenin Bizans çağında da güçlü biçimde kullanıldığını gösteriyor. Gideros burada yeniden kilit noktaya dönüşüyor. Koy, doğal liman özelliği nedeniyle tarih boyunca gemiler için korunaklı bir alan sağladı. Bizans döneminde kale, dini yapılar ve kıyı kullanımının izleri bir arada görülebiliyor. Ve 13. yüzyılda Gideros büyük bir siyasi kırılmanın merkezi oluyor.
Selçuklu–Çobanoğlu dünyası: Gideros 1284’e kadar Bizans’ın elindeydi
Cide tarihçelerinde sık sık “Cide 1213’te Selçukluların eline geçti” şeklinde tek bir tarih verilir. Fakat Gideros Fetihnâmesi kıyıdaki tablonun bundan daha karmaşık olduğunu ortaya koyuyor. Cevdet Yakupoğlu ve Namiq Musalı tarafından yayımlanan 1284 tarihli Gideros Fetihnâmesi’ne göre Gideros Kalesi, Kastamonu bölgesindeki Bizans’ın son direniş merkezlerinden biri ve önemli bir limanı kontrol eden stratejik bir kale durumundaydı. Çobanoğulları Uç Beyliği hükümdarı Muzaffereddin Yavlak Arslan, Gideros’u 683 H./1284 yılında, Eylül–Ekim döneminde ele geçirdi. Bu belge Cide açısından olağanüstü önemlidir. Çünkü Selçuklu-Türk hâkimiyetinin Cide kıyısına tek seferde yayılmadığını gösteriyor.
İç kesimlerde Selçuklu-Çobanoğlu otoritesi daha önce kurulmuş olsa bile, Gideros gibi önemli kıyı noktalarında Bizans kontrolü 13. yüzyılın sonuna kadar devam etmişti. Bu aynı zamanda Gideros limanının sıradan bir koy olmadığını da kanıtlıyor. Uğruna kuşatma yapılan bir liman ve kale varsa, burada ticaret, ulaşım ve askerî strateji açısından anlamlı bir kıyı merkezi vardır.
Cide haritalara giriyor: Antik Aigialos’tan Orta Çağ Castelli’sine
Arkeoloji bir yana, Cide’nin tarihî harita zinciri başlı başına dikkat çekici. Burada en önemli keşif, Orta Çağ ve erken modern deniz haritalarındaki Castelle / Castelli ismidir. Anton Gordeev’in yüzlerce Karadeniz portolanını karşılaştırdığı çalışmada, Anadolu’nun Karadeniz kıyısındaki tekrar eden toponimler şu şekilde çözümleniyor: Kerpe, Karadeniz Ereğli, Amasra, Castelle = Cide, Sinop, Samsun ve devamındaki limanlar. Üstelik Castelle, yalnız bir haritada görülen rastlantısal bir isim değil; sık tekrar edilen kıyı adlarından biri. Bu tip portolanlar modern kara haritaları gibi iç bölgeleri ayrıntılı göstermek için değil, denizciye kıyı hattını, limanları, burunları ve rota ilişkilerini göstermek için hazırlanıyordu.
Kıyı adları ve yön çizgileriyle bir Karadeniz portolanı.
Dolayısıyla bir noktanın portolanlarda tekrar tekrar yazılması, denizciler açısından bilinen ve ayırt edilen bir kıyı noktası olduğuna işaret eder. Princeton’ın Orta Çağ Karadeniz haritaları kataloğu da Pietro Vesconte’nin 1311 ve 1313 tarihli Karadeniz haritalarından Katalan Atlası ve 15. yüzyıl portolanlarına kadar çok geniş bir gelenek olduğunu gösteriyor. Cide bu denizcilik dünyasında görünmez değildir. Sadece adı değişmiştir.
“Castelli”yi doğrudan Cide olarak tanımlayan 15. yüzyıl kayıtları
La Sfera geleneğine ait 15. yüzyıl metni bu konuda çok daha açıklayıcı. Kıyı sıralaması açıkça: Carpi – Penderachia – Samasto – Castelli – Sinope – Simisso şeklinde veriliyor. Modern karşılıkları da katalogda: Kerpe – Karadeniz Ereğli – Amasra – Cide – Sinop – Samsun olarak açıklanıyor. La Sfera yazmalarının modern transkripsiyon ve açıklamalarında bu eşleştirme açıkça görülebilir. Amasra ve Sinop arasında bugün Cide’nin bulunduğu kıyı kuşağında Castelli adı kullanılıyor. Bu nedenle “Orta Çağ denizcileri Cide’yi biliyor muydu?” sorusunun cevabı: Evet.
Kıyı yer adlarının sıralanışını gösteren portolan haritası ayrıntısı.
1513: Tabula Nova Asiae Minoris’te yine aynı zincir
16. yüzyıl başındaki Tabula Nova Asie Minoris bu isim zincirini daha da güçlendiriyor. Ukraynalı tarihî kartografya araştırmacılarının yaptığı çözümlemede kuzey Anadolu kıyısı üzerindeki adlar şöyle tanımlanıyor: Nicomedia, Scutari, Carpi, Penderachia, Samastro, Castelle = Cide, Synopy, Simisso. Burada çok önemli bir devamlılık görülüyor. Antik çağdaki Aigialos / Kytoros dünyası kayboluyor gibi görünse de kıyı kullanımının kendisi kaybolmuyor. İsim başka bir dile ve başka bir denizcilik geleneğine geçiyor: Castelle.
“Tabula Nova Asie Minoris”: Anadolu ve Karadeniz kıyılarının tarihî haritası.
Bunun neden bu adı aldığı ayrıca araştırılmalı. İtalyanca castello/castelli kale anlamıyla ilişkili olabilir ve kıyıdaki kale ağı isimlendirmeyi etkilemiş olabilir; ancak bunu doğrudan kanıtlanmış bir etimoloji gibi sunmak doğru olmaz. Fakat coğrafi eşleştirme güçlü. Amasra’nın doğusu. Sinop’un batısı. Bugünkü Cide.
1705: Karadeniz dört farklı adla aynı haritada
Araştırmanın başka bir önemli sonucu da arşivleri yalnız Türkiye’de veya yalnız “Cide” kelimesiyle taramanın yanlış olduğunu gösteriyor. David Rumsey tarihî harita koleksiyonunda da kayıtlı olan Nicolas de Fer’in 1705 tarihli Karadeniz haritasının başlığı bu çeşitliliği gösterir: Mer Noire, eski adıyla Pont-Euxin, Türklerin kullandığı Cara-Denghis ve Kazakların kullandığı Czorno-More. Aynı denizin dört farklı dilde dört adı varsa, kıyı yerleşimlerinin de yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde yazılmış olması şaşırtıcı değildir. Bu nedenle Cide araştırması şu adların tümünü takip etmek zorunda: Aigialos / Aegialis / Egilan Kytoros / Kytorus / Cetro / Gideros Castelle / Castelli / Castello Karaağaç Jidde / Jiddeh ve son olarak Cide.
Nicolas de Fer’in “La Mer Noire / Pont-Euxin” başlıklı Karadeniz haritası.
Bu isim zinciri tam olarak aynı sözcüğün kesintisiz değişimi değildir; bazıları Cide merkezine, bazıları yakın limanlara ve kıyı noktalarına karşılık gelir. Ama hepsinin aynı dar Batı Karadeniz kıyı coğrafyasında üst üste yığılması son derece anlamlı.
Haritalar neyi kanıtlıyor, neyi kanıtlamıyor?
Haritalar bize Cide’nin denizin 1.800 metre açığında battığını göstermiyor. Portolanlarda bir liman adının bulunması, o limanın tam koordinatını bugünkü GPS hassasiyetinde belirlemez. Haritalar ölçek ve geometri bakımından modern haritalar değildir. Fakat haritalar başka bir şeyi güçlü biçimde kanıtlıyor: Cide kıyı kuşağı Orta Çağ ve erken modern dönemde denizciler tarafından bilinen, isimlendirilen ve rota üzerinde tekrar tekrar kaydedilen bir noktadır. Dolayısıyla antik Aigialos’un ardından burada bin yıllık bir “coğrafi unutuluş” yok. Kıyı kullanımı devam ediyor. İsimler değişiyor. Siyasi güçler değişiyor. Limanların önemi değişiyor. Fakat bölge denizcilerin haritalarında kalıyor.
Rus, Ukrayna, Gürcü ve Bulgar arşivleri neden önemli?
Cide Arkeoloji Projesi’nin kendi yayınında bile araştırmacılar önemli bir eksikliği açıkça belirtiyor. Cide hakkında antik Yunan-Roma, Türkçe, Fransızca ve İngilizce kaynaklara erişebildiklerini; fakat Rusça, Yunanca ve muhtemel İtalyanca kaynaklarda çok daha fazla bilgi bulunabileceğini ifade ediyorlar. Venedik ve Cenevizlilerin Karadeniz’de aktif ticari çıkarları ve ayrıntılı haritaları bulunduğuna özellikle dikkat çekiliyor. Bu yüzden Sovyet/Rus hidrografi kayıtları, Ukrayna kartografya koleksiyonları, Gürcistan arşivleri, Bulgaristan’ın eski Karadeniz haritaları ve Ceneviz-Venedik arşivleri bu dosyanın ikinci büyük araştırma aşamasıdır. Özellikle eski hidrografik haritalar modern portolanlardan çok daha değerlidir.
Çünkü bunlarda yalnız yer adı değil: derinlik, demirleme yeri, kıyı biçimi, sığlık, kaya ve eski liman yaklaşımı gibi bilgiler bulunabilir. Bu veriler modern batimetriyle karşılaştırıldığında Cide’nin kıyı değişimini daha hassas biçimde okumak mümkün olabilir.
Kıyı ayrıntıları ve derinlik bilgilerini bir araya getiren Rusça Karadeniz deniz haritası.
Peki “asıl Cide Köpekkayası’nın 1300–1800 metre açığında” iddiası?
Araştırmanın en heyecan verici ama şu anda kanıt bakımından en zayıf iddiası bu. Bugüne kadar incelediğimiz bilimsel araştırmalarda: “Aigialos veya eski Cide kenti Köpekkayası’nın 1.300–1.800 metre açığındadır” şeklinde bir tespit yok. Dolayısıyla bunu gerçekmiş gibi yazamayız. Bu iddiadan bağımsız olarak, bölgedeki su altı arkeolojisi potansiyelini değerlendirmeyi gerektiren veriler bulunuyor. Birincisi, Cide açıklarında eski kara yüzeyleri gerçekten var. İkincisi, modern Cide’nin altında Roma yerleşim katmanı gerçekten var. Üçüncüsü, tarihi kıyının bazı yapıları gerçekten bugün su altında veya deniz aşındırmasının içinde. Dördüncüsü, Cide Limanı deniz tabanı gerçekten antik bir bronz heykel vermiş durumda.
Beşincisi, Aigialos’un Cide merkezi ve Karaağaç kıyı bölgesiyle ilişkisi tarihî-coğrafya kaynaklarında güçlü biçimde kuruluyor. Bu bulgular su altı araştırmasını gerekçelendirir; ancak söz konusu mesafedeki yerleşim iddiasına doğrudan kanıt oluşturmaz. Ama tam 1.300–1.800 metre mesafesi için sonar, batimetri ve su altı arkeolojisi gerekiyor.
Asıl aranması gereken yer neresi?
Bu makalede önerilen araştırma önceliği, Köpekkayası’nın çok açığındaki derin denizden önce başka bir bölgeyi işaret ediyor: Bugünkü Cide sahil ovası ve sahilin hemen önündeki sığ deniz. Neden? Çünkü Roma malzemesi bugünkü yüzeyin altında. Çünkü farklı kesitlerde farklı dönemlere ait malzeme bulunuyor. Çünkü kıyı birkaç kez değişmiş. Çünkü antik Aigialos bugünkü Cide merkezi/sahil kuşağıyla eşleştiriliyor. Çünkü Gideros’ta Orta Çağ kıyı yapısının bugün 70 santimetre su altında olduğu doğrudan görülüyor. Dolayısıyla antik ve Orta Çağ Cide’sine ait su altı yapıları aranacaksa yakın kıyı kuşağının öncelikle değerlendirilmesi bir araştırma önerisidir. Kesin tarama derinliği ve alanı uzmanların hazırlayacağı çalışma planıyla belirlenmelidir. −100 metrelerde ise başka bir Cide aranmalı: Tarihöncesi Cide.
Orada Roma tapınağı veya Selçuklu iskelesi değil, Erken Holosen insanlarının kıyı faaliyetleri araştırılmalı.
Cide aslında iki farklı “kayıp dünya” barındırıyor olabilir
Araştırmanın geldiği noktada Cide’nin kayıp geçmişini tek dosya halinde düşünmek bile artık yetersiz. Birinci kayıp dünya, bugünkü Cide’nin altında. Bu dünyada Aigialos, Helenistik kıyı kullanımı, Roma yerleşimi ve Bizans katmanları var. Bunların bir bölümü alüvyon altında. İkinci kayıp dünya, bugünkü Cide’nin önündeki denizin altında. Yakın kıyıda tarihî dönem yapı ve liman kalıntılarının devamı bulunabilir. Daha açıkta ve yaklaşık −100/−120 metrelerde ise Roma’dan, Bizans’tan ve Selçuklulardan binlerce yıl önceki karasal peyzaj bulunuyor. Bu ikinci dünyanın kıyılarında Mezolitik veya başka erken tarihöncesi insan izlerinin bulunup bulunmadığını henüz bilmiyoruz. Ama araştırılabilecek gerçek bir eski arazi orada.
Haritaların söylediği en önemli şey: Cide kaybolmadı, biçim değiştirdi
Antik dönemde kıyıda Aigialos ve Kytoros var. Orta Çağ portolanlarında Castelle/Castelli çıkıyor. 16. yüzyıl haritasında yine Castelle görülüyor. Daha sonraki seyahatnamelerde Kytoros adı Cetro, Kidros, Kydros gibi biçimlerde yaşamaya devam ediyor; Gideros’un kereste ve denizcilik açısından bilinen bir durak olduğu aktarılıyor. Yakın dönem kaynaklarında ise Karaağaç, Jidde/Jiddeh ve Cide biçimleri karşımıza çıkıyor. Bu tablo “bir şehir bir gecede battı ve tamamen yok oldu” hikâyesinden daha karmaşık, ama aynı zamanda daha güçlü bir tarih anlatıyor.
Cide’nin merkezi ve kıyı kullanımı çağlar boyunca değişmiş; bazı eski yüzeyler alüvyonla gömülmüş, bazı kıyılar deniz tarafından aşındırılmış, bazı limanlar önemini kaybetmiş, fakat aynı kıyı coğrafyası binlerce yıl boyunca terk edilmemiş.
“Pontus Euxinus” haritasının bir başka taramasında Karadeniz kıyıları ve tarihî yer adları.
O halde gerçekten “Cide’nin altında bir Cide daha var” diyebilir miyiz?
Artık bu cümleyi kullanabiliriz. Fakat anlamını doğru kurmak şartıyla. Bugünkü Cide’nin altında eski bir yerleşim katmanı bulunduğu arkeolojik olarak kanıtlıdır. Yüzeyin yaklaşık bir metre altında Roma seramikleri bulunmuş, Cide sahil ovasının Roma döneminde yoğun biçimde iskân edildiği ve kalıntıların alüvyon altında kaldığı bilimsel araştırmada açıkça belirtilmiştir. Cide kıyısındaki bazı tarihî yapıların deniz tarafından örtüldüğü de kanıtlıdır. Gideros’taki kayaya oyulmuş eski bağlama yüzeyi bugün yaklaşık 70 santimetre su altındadır; Kalafat ve Gökçekale örnekleri kıyı çizgisinin tarihî dönemde değiştiğini gösterir. Cide açıklarında tarihöncesinde kara bulunan alanların bugün deniz altında olduğu da kanıtlıdır. Ancak:
Bu makalede başvurulan kaynaklar, sokakları, surları ve yapıları bütün halinde belirlenmiş ayrı bir “Batık Cide Kenti” keşfi bildirmiyor. Bu ayrım araştırmanın güvenilirliği için hayati önem taşıyor.
Bundan sonra ne yapılırsa konu gerçekten çözülebilir?
Cide’nin tarihindeki en büyük cevap artık kütüphanede değil, arazide ve denizde bulunabilir. Modern Cide sahil ovasında izinli jeoarkeolojik sondajlar yapılırsa alüvyonun altındaki Roma ve daha eski katmanların sınırları belirlenebilir. Sahil boyunca yer radarı ve elektrik özdirenç ölçümleri eski yapı izlerini gösterebilir. Denizde ise Cide Limanı–Karaağaç/Köpekkayası hattının yüksek çözünürlüklü çok ışınlı batimetri ve yandan taramalı sonar ile taranması gerekir. Şüpheli geometriler bulunursa taban altı profilleme, manyetometre ve ardından izinli ROV/dalgıç fotogrametrisi yapılabilir. Gerçek kırılma noktası ise sonar görüntüsü değil, arkeolojik bağlam olur.
Örneğin denizin altında yerinde duran bir duvar dizisiyle birlikte Helenistik/Roma seramiği, antik iskele temeli, ahşap kalıntısı veya tarihlenebilir yapı elemanı bulunursa Cide araştırması tamamen değişir. O zaman artık yalnız: “Cide’nin ne kadarı denizin altında?” diye sormayız. Nerede olduğunu göstermeye başlarız.
Sonuç: Cide’nin en büyük tarih dosyası daha kapanmadı
Cide’nin hikâyesi artık yalnız Homeros’tan, Gideros Kalesi’nden veya Osmanlı döneminden ibaret değil. Yaklaşık MÖ 10 binlere giden insan faaliyetleri var. Kalkolitik mağaralar var. Tunç Çağı buluntuları var. Demir Çağı ve Helenistik izler var. Antik Kytoros ve Aigialos var. Modern şehrin altında yoğun Roma yerleşim katmanı var. Cide Limanı’nın dibinden çıkmış antik bronz atlet var. Bizans kiliseleri ve kıyı kaleleri var. 1284 tarihli gerçek bir Gideros Fetihnâmesi var. Orta Çağ haritalarında Castelli/Castelle = Cide kaydı var. 1513 haritasında yine Castelle var. Cide-Sinop açıklarında ise bugün 100 metreyi aşkın suyun altında kalmış eski kara, lagünler, kumullar ve akarsu kanalları bulunuyor.
Bütün bunların sonunda araştırmanın başındaki soruya dönersek: Cide’nin altında bir Cide daha var mı? Evet — bugünkü Cide’nin altında daha eski Cide’nin arkeolojik katmanları var. Ama daha büyük soru hâlâ açık: O eski Cide’nin ne kadarı bugün Karadeniz’in altında? Bunu henüz bilmiyoruz. Fakat araştırmanın hangi sorulara ve hangi alanlara yoğunlaşabileceği daha açık biçimde ortaya konabilir. Belki Cide tarihinin en önemli belgesi bir Osmanlı defterinde, Cenova’daki bir arşiv rafında veya Rusça bir deniz krokisinde bulunacak. Belki de en önemlisi hiçbir arşivde değil. Bugün Cide sahilinde dalgaların altında duruyor.
Kaynakları nasıl okumalı?
Arkeolojik kronoloji için 2012 tarihli Belleten makalesi ve 2015 tarihli Kinetic Landscapes birlikte okunmalıdır. Kıyı düzlüğünün oluşumu ve Gideros’taki su altında kalan yüzey için kitabın “Remote Landscapes in Flux” bölümü özellikle önemlidir. Deniz tabanındaki eski karasal şekiller için Ocakoğlu ve çalışma arkadaşlarının 2018 tarihli araştırması, Gideros’un fethi için Yakupoğlu ve Musalı’nın belge yayını temel başvuru kaynaklarıdır. Castelli/Castelle eşleştirmesi ise tarihî harita ve metinlerin modern açıklamalarına dayanır; modern koordinat veya batık kent konumu olarak kullanılamaz.
Cide sahil ovasında yüzeyin altında Roma ve Bizans dönemlerine ait malzeme bulundu. 2015 tarihli araştırma Gideros’taki eski bağlama yüzeyini yaklaşık 70 santimetre su altında kaydetti. Cide–Sinop açıklarındaki eski kara yüzeyleri, tek başına batık bir kent bulunduğunu kanıtlamıyor.
- Şerifoğlu, Düring ve Glatz (2012), Cide ve Şenpazar 2009–2010 Yılı Arkeolojik Araştırmaları, Belleten 76(277), 719–740
- Düring ve Glatz (ed., 2015), Kinetic Landscapes: The Cide Archaeological Project 2009–2011
- Düring ve Glatz (2015), Remote Landscapes in Flux, s. 9–35; özellikle s. 28–29
- Ocakoğlu, İşcan, Kılıç ve Özel (2018), Morphologic and seismic evidence of rapid submergence offshore Cide-Sinop, Geomorphology 311, 76–89
- Yakupoğlu ve Musalı (2018), Gideros Fetihnâmesi (683/1284): Çeviri ve Değerlendirme, Tarih Araştırmaları Dergisi 37(63), 77–134
- International La Sfera Challenge, BnF Arsenal Ms-8536, 78r: Castelli–Cide açıklaması
- Tetyana Hedz, Wapowski haritası üzerine çalışma: 1513 Tabula Nova Asie Minoris ve Castelle–Cide eşleştirmesi
- Nicolas de Fer (1705), La Mer Noire, David Rumsey Historical Map Collection
- Milliyet, 11 Eylül 1979, s. 8: Cide’de bronz atlet heykelinin bulunmasına ilişkin dönem haberi
Tarih & Hafıza