Aigialos Cide mi, Aydos mu? Antik Kaynaklarla Bir Yer Tespiti Araştırması
Antik mesafe verileri ve tarihî coğrafya çalışmaları Aigialos için Cide merkezi ile yakınındaki kıyı alanını öne çıkarıyor. Aydos eşleştirmesinin kaynakları, Karaağaç Limanı önerisi ve arkeolojik bulgular bu araştırmada birlikte değerlendiriliyor; yerleşimin kesin merkezi ve sınırları konusunda belirsizlik sürüyor.
Aigialos’un bugünkü karşılığı için incelenen tarihî coğrafya çalışmalarında Cide merkezi ve yakınındaki kıyı alanı öne çıkıyor. Aydos Çayı ağzını gösteren yayınlar da bulunuyor. İki görüşü değerlendirmek için antik metinlerdeki yerleşim sırasını, mesafeleri, modern araştırmaları ve arkeolojik bulguları birlikte okumak gerekiyor. Eldeki veriler Cide görüşünü daha güçlü destekliyor; antik yerleşimin tam merkezi ve sınırları konusunda ise belirsizlik sürüyor.
Bu araştırmada “Cide” ifadesi ilçe merkezini ve çevresindeki kıyı alanını anlatmaktadır. Aydos’un da Cide ilçesi içinde bulunması nedeniyle, yalnızca “Aigialos Cide’dedir” ifadesi konum tartışmasını çözmez.
Bir ad, iki coğrafi kullanım
Strabon’un Geographika adlı eserinin XII.3.10 bölümündeki tarif, tartışmanın temel noktalarından biridir. Yazar, Aigialos’u 100 stadionu aşan uzun bir kıyı olarak tanımlar; aynı kıyıda bu adı taşıyan bir köy bulunduğunu da belirtir. Böylece adın hem geniş bir kıyı şeridi hem de belirli bir yerleşim için kullanıldığını öğreniriz.
Bu ayrım, antik adı modern haritada tek bir noktaya yerleştirme çabasını zorlaştırır. Bir kaynak kıyıyı, başka bir kaynak yerleşimi veya gemilerin uğradığı bir durağı anlatıyor olabilir. Aigialos kıyısının sınırları ile aynı adlı yerleşimin merkezi ayrı sorulardır. Strabon’un tarifi, bugünkü Aydos’un bu geniş kıyı alanına dahil olduğunu ayrıca kanıtlamaz.
Homeros’un metni neyi gösteriyor?
İlyada’nın II. kitabındaki Paflagonya anlatımında Kytoros, Sesamos, Kromna, Aigialos ve Erythinoi gibi adlar geçer. Bu, bölgenin antik edebiyattaki coğrafi hafızası açısından değerlidir. Ancak metinde günümüzdeki “Cide” veya “Aydos” adı bulunmaz. Antik adların modern yerlerle eşleştirilmesi daha sonraki araştırmacıların değerlendirmesidir.
Karasalihoğlu ve Düring’in 2015 tarihli incelemesi, Kytoros’u büyük olasılıkla Gideros doğal limanıyla, Aigialos’u bugünkü Cide kasabasıyla ilişkilendirir. Homeros’un adı anması, bir yerleşimin kuruluş yılını veya bugüne kadar kesintisiz biçimde aynı yerde yaşadığını tek başına göstermez.
Mesafeler Cide merkezini destekliyor
Konumlandırmada en açıklayıcı verilerden biri, Kytoros ile Aigialos arasındaki mesafedir. Arrianos’un Karadeniz kıyılarını anlatan Periplus eserinde bu aralık 60 stadion olarak verilir. Eichstätt-Ingolstadt Katolik Üniversitesi’nin tarihî harita veri tabanı ilgili antik pasajı da aktarmaktadır.
Philip Bes, 2015 tarihli Roman-period finds from the Cide region çalışmasında Arrianos’un mesafesini Roma yol haritasındaki ölçüyle karşılaştırır:
| Kaynak veya karşılaştırma |
Yaklaşık aralık |
| Arrianos: Kytoros → Aigialos |
60 stadion; 11–12 km |
| Tabula Peutingeriana: Cythero → Egilan |
8 Roma mili; 11,8 km |
| Bes’in Gideros → Cide karşılaştırması |
Yaklaşık aynı aralık |
Bes, bu uyumu Gideros/Kytoros ile Cide/Egilan-Aigialos eşleştirmesi lehine değerlendirir. Bununla birlikte antik ölçülerin değişebilmesi ve güzergâhların farklılaşması nedeniyle mesafelerden tartışmasız sonuç çıkarılamayacağını da belirtir. Dolayısıyla bu karşılaştırma, güçlü bir coğrafi dayanak olarak okunmalıdır.
Uzmanlık çalışmalarında Cide ve Karaağaç
Murat Karasalihoğlu’nun 2014 tarihli Antikçağ Kaynaklarında ve Sonraki Seyahatnamelerde Kastamonu Kıyıları makalesi, Aigialos’u “Cide ilçe merkezi ve onun sahip olduğu uzun kumsal” ile eşleştirir. Aynı araştırmacının Bleda S. Düring ile hazırladığı 2015 tarihli bölüm de bugünkü Cide kasabasını gösterir.
Philip Bes’in aktardığı Klaus Belke önerisinde konum daha ihtiyatlıdır: Aigialos, bugünkü Cide yakınlarında, olasılıkla Cide’nin batısındaki Karaağaç Limanı çevresinde aranmalıdır. Üniversitenin Tabula Peutingeriana veri tabanındaki “Egilan” maddesi de modern karşılık olarak Cide yakınındaki Karaağaç Limanı’nı, başına soru işareti koyarak verir. Bu işaret, belirli noktanın kesinleşmediğini gösterir.
Max Ritter’in 2024 yılında Anatolian Studies dergisinde yayımlanan Ilgarini araştırmasında “Cide/Aigialos” kullanımı sürmektedir. Makalenin ana konusu mağara manastırıdır; bu kullanım, Cide eşleştirmesinin yakın tarihli bilimsel literatürde de yer aldığını gösterir.
Bu yayınların bir bölümü Belke’nin 1996 tarihli çalışmasına dayanır. Dolayısıyla kaynakların sayısı kadar, başvurdukları temel coğrafi gerekçeleri de değerlendirmek gerekir.
Aydos görüşü hangi kaynaklarda geçiyor?
Cide Müftülüğünün tarihçe sayfası, Aigialos’u Cide’nin 17 kilometre doğusundaki Aydos Köyü’nde, Aydos Çayı’nın ağzındaki vadiye yerleştirir. Kurucaşile Belediyesinin tarihçesinde de “Aigialos (Aydos)” karşılığı bulunur. Aydos görüşü, yazılı tanıtım kaynaklarında gerçekten mevcuttur.
İstanbul Üniversitesi arşivindeki Gülseren Veranyurt’un Haziran 2005 tarihli sosyal antropoloji lisans tezinin 56. sayfasında aynı eşleştirme geçmektedir. Antropolojik Bakış Açısıyla Bartın İli Kurucaşile İlçesi Meydan Köyü’nde Kadın başlıklı tezin ilgili bölümü, Kurucaşile’nin genel tarihçesini verir. Burada Aigialos’un konumu antik mesafeler veya arkeolojik bulgular üzerinden ayrıca tartışılmaz. Bu kayıt, görüşün 2005 tarihli bir metinde bulunduğunu gösterir; konumlandırmayı bağımsız olarak doğrulamaz.
Resmî tanıtımlar arasında da görüş birliği yoktur. Kastamonu İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü “Aycelos bugünkü Cide’dir” ifadesini kullanır. Bu nedenle bir görüşün resmî kurum sitesinde yer alması, dayandığı veriler incelenmeden kesinlik ölçüsü yapılamaz.
Aydos eşleştirmesinde açıklanması gereken mesafe
Müftülükteki tarihçe, Gideros/Kytoros’u Cide’nin 12 kilometre batısına, Aydos/Aigialos’u 17 kilometre doğusuna koyar. Bu tarifleri birlikte kabul ettiğimizde iki yer arasında kabaca 29 kilometrelik bir aralık çıkar.
29 kilometre, bu araştırmada haritadan ölçülmüş kesin bir deniz veya yol mesafesi değildir; aynı tanıtımda verilen iki yaklaşık mesafenin toplamıdır. Buna rağmen bu yerleştirme, antik kaynaklardaki yaklaşık 12 kilometrelik aralıkla belirgin bir fark oluşturur. Aydos görüşünün güçlü bir konumlandırma olarak savunulabilmesi için bu farkın, ölçülerin ve güzergâhların incelenmesiyle açıklanması gerekir.
Tarihî haritalar nasıl okunmalı?
Tabula Peutingeriana, modern bir koordinat haritası gibi kullanılamaz. Üniversitenin “Egilan” maddesi, haritanın bu kesiminde kıyı güzergâhının hatalı biçimde iç bölgeye taşındığını açıklar. Bu nedenle harita üzerindeki bir işaretin görüntüde durduğu nokta, bugünkü konumu doğrudan göstermez.
Yerleşim adları, durak sırası ve mesafeler, antik kıyı anlatımlarıyla birlikte okunmalıdır. “Egilan” maddesinin Cide yakınındaki Karaağaç Limanı’nı ihtiyatla önermesi de bu yöntemin sonucudur. Belirli bir harita işareti veya ad benzerliği tek başına kesin yer tespiti sayılmaz.
Arkeoloji eski yerleşimi gösteriyor; adı ayrıca kanıtlanmalı
Şerifoğlu, Düring ve Glatz’ın 2012 tarihli Belleten makalesi, Cide kıyı ovasındaki gözlemleri aktarır. Cide merkeziyle dağlar arasındaki bir modern çöp çukurunda yüzeyin yaklaşık bir metre altında Roma dönemi; Kalafat sahilindeki bir cami temel çukurunda ise yaklaşık iki metre altında Bizans dönemi seramikleri kaydedilmiştir.
Araştırma, kıyı ovasının zaman içindeki değişimine ve alüvyon birikimine dikkat çeker. Bu süreçler, eski buluntuların günümüzde yüzeyde görünmesini engelleyebilir. Dolayısıyla yüzeyde belirgin kalıntı bulunmaması, geçmişte yerleşim bulunmadığını tek başına göstermez.
Seramikler eski yerleşim faaliyetini destekler; yerleşimin adının Aigialos olduğunu tek başına kanıtlamaz. Kıyı değişimi ve gömülü buluntular da antik kentin bütünüyle bugünkü denizin altında bulunduğu sonucunu vermez. Buluntunun tarihi, konumu ve yerleşimin adı ayrı kanıtlarla değerlendirilmelidir.
Eldeki kanıtların ağırlığı
Bu araştırmada incelenen kaynaklar birlikte değerlendirildiğinde, Aigialos yerleşimi için Cide merkezi ve yakınındaki kıyı alanı daha güçlü adaydır. Karaağaç Limanı çevresi, bu alan içindeki olası konumlardan biri olarak önerilmektedir. Aydos Çayı ağzı eşleştirmesi ise bazı tanıtımlarda ve bir lisans tezinin genel tarihçe bölümünde bulunur; incelenen metinlerde antik mesafelerle aynı ölçüde gerekçelendirilmiş görünmemektedir.
Yerleşimin tam merkezini ve sınırlarını belirlemek için adını yerinde belgeleyen buluntular, ayrıntılı arkeolojik araştırmalar ve eski kıyı çizgisini açıklayan çalışmalar önem taşır. Bu nedenle Cide görüşünün daha güçlü olması, günümüzdeki belirli bir parselin veya bütün kıyı ovasının kesin olarak antik kent alanı ilan edilmesini sağlamaz.
Araştırma tarihi: 9 Ekim 2026. Antik metinlerdeki bilgiler, modern konumlandırma yorumları ve arkeolojik gözlemler ayrı değerlendirilmiştir. Dayanılan yayınlar ve karşı görüşün kaynakları aşağıdaki kaynakçada verilmiştir.
Strabon, Aigialos adını hem uzun bir kıyı şeridi hem de aynı adlı yerleşim için kullanır. Kytoros–Aigialos arasındaki yaklaşık 12 kilometrelik antik mesafe, Cide merkezi görüşünün önemli dayanaklarından biridir.
- Strabon — Geographika XII.3.10: Aigialos kıyısı ve aynı adlı yerleşim
- Murat Karasalihoğlu (2014) — Antikçağ Kaynaklarında ve Sonraki Seyahatnamelerde Kastamonu Kıyıları, s.156
- Karasalihoğlu ve Düring (2015) — Traveller’s Notes on the Cide Region through the Ages, s.36–52
- Philip Bes (2015) — Roman-period finds from the Cide region, s.33–34 (kitap ön izlemesi)
- Şerifoğlu, Düring ve Glatz (2012) — Cide ve Şenpazar 2009–2010 Yılı Arkeolojik Araştırmaları, Belleten; s.724 ve Resim 1
- Max Ritter (2024) — The Byzantine cave monastery of the Ilgarini mağarası, Anatolian Studies 74; s.197
- Eichstätt-Ingolstadt Katolik Üniversitesi — Tabula Peutingeriana, Egilan maddesi; Arrianos 14.2 ve Karaağaç önerisi
- Kastamonu İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Cide: Aycelos/Cide eşleştirmesi
- Cide Müftülüğü — Cide tarihçesi: Aigialos/Aydos eşleştirmesi
- Kurucaşile Belediyesi — Tarihçe: Aigialos/Aydos eşleştirmesi
- Gülseren Veranyurt (2005) — Antropolojik Bakış Açısıyla Bartın İli Kurucaşile İlçesi Meydan Köyü’nde Kadın, lisans tezi; s.56
Tarih & Hafıza