1987’de Harita Değişirken: Şenpazar’ın Cide’den Ayrılışı
3392 sayılı Kanun’un Şenpazar listesi, Cide’nin idari geçmişini köy adları üzerinden okumayı sağlıyor. Sınır değişikliği, eski belgeler ve aile hafızası için ne anlama geliyor?
Eski bir nüfus kaydında, tapu belgesinde veya okul evrakında Cide’ye bağlı görünen bir köy, bugün Şenpazar sınırları içinde olabilir. Bu durum çoğu zaman bir yazım hatasına değil, idari haritanın zaman içinde değişmesine işaret eder. 1987 yılı, iki ilçenin ortak geçmişini okurken böyle bir eşiktir.
Kararın belgesi: 3392 sayılı Kanun
19 Haziran 1987’de kabul edilen 3392 sayılı Kanun, Türkiye’de 103 ilçenin kurulmasını düzenler. Şenpazar da bu düzenlemenin içindedir. TBMM’nin yayımladığı kanun metnindeki 61 numaralı liste, Cide ilçesinin Şenpazar bucağında bulunan ve yeni ilçeye bağlanan köyleri gösterir.
Burada “bucak” ile “ilçe”yi aynı anlamda kullanmamak gerekir. Belgedeki eski bağlılık ve yeni bağlılık sütunları, yerleşmelerin hangi idari yapıdan hangisine geçtiğini tarif eder. Şenpazar’ın ilçe oluşunu anlamak için yalnız bir tarih ezberlemektense bu iki sütunu birlikte okumak daha açıklayıcıdır.
Listenin anlattığı 22 köy
Kanunun ekinde şu köyler yer alır: Alancık, Aşıklı, Aybasan, Başçavuş, Celalli, Dağlı, Demirkaya, Dereköy, Dördül, Edeler, Fırıncık, Gürleyik, Gürpelit, Harmangeriş, Himmetköy, Küçükmutlu, Mutlu, Salman, Seferköy, Tepecik, Uzunyol ve Yarımca.
Bu adlar, değişikliğin soyut bir çizgiden ibaret olmadığını gösterir. Her biri insanların yaşadığı, tarlaların işlendiği, aile bağlarının kurulduğu bir yerleşmedir. Ancak liste 1987’deki düzenlemenin ekidir; bugünkü toplam köy veya mahalle sayısını hesaplamak için kullanılamaz. Sonraki değişiklikler ayrı kayıtlardan izlenmelidir.
Sınır değişir, ortak geçmiş kalır
Bir köyün yeni ilçeye bağlanması, o köyde daha önce yaşanmış olayları yeni baştan yazmaz. 1950 tarihli bir belgedeki “Cide” bilgisi, belgenin düzenlendiği döneme göre doğru olabilir. Araştırmacı bugünkü idari adresi eski tarihin üzerine otomatik olarak yerleştirirse, geçmişteki kayıt düzenini görünmez hâle getirir.
Bu yüzden aile tarihleri ve yerel biyografiler hazırlanırken iki bilgiyi birlikte vermek işe yarar: olay tarihindeki bağlılık ve yerin bugünkü adı. Böyle bir açıklama, aynı kişiyi farklı ilçelerin kayıtlarında arayan okuyucunun işini kolaylaştırır. Yerel aidiyetin de tek bir resmî sütunla anlatılamayacağını hatırlatır.
Arşiv taramasında tarih nasıl kullanılır?
Şenpazar çevresi için eski bir kayıt aranırken Cide adı, ilgili dönemin idari terminolojisi ve köyün farklı yazımları birlikte düşünülmelidir. Bir belgenin bugünkü ilçe adıyla bulunamaması, onun hiç bulunmadığı anlamına gelmez. Kayıt, eski bağlılık altında veya daha geniş bir bölgesel tasnif içinde yer alabilir.
Ayrıca kanunun kabul tarihi, yayımlanma tarihi ve kurumların fiilen çalışmaya başlaması farklı bilgi türleridir. Bir belediyenin kuruluşunu, bir bucağın geçmişini ve ilçe statüsünü tek bir “kuruluş yılı” altında toplamak karışıklık yaratabilir. Bu dosya özellikle ilçe kurulmasına ilişkin kanun ve ekli köy listesini merkeze alır.
Cide ile Şenpazar’ı birlikte okumak
Bugünkü sınır, yönetim ve hizmetlerin düzenlenmesi açısından önemlidir. Tarih araştırmasında ise vadiler, yollar, akrabalıklar ve eski kayıtlar iki ilçeyi birbirine bağlamayı sürdürür. 1987 listesinin değeri, bu ortak hikâyeyi silmesi değil, değişimin hangi yerleşmeler üzerinde gerçekleştiğini açıkça göstermesidir.
Eski bir evrakta Cide, yeni bir adreste Şenpazar yazıyorsa önce belgenin tarihine bakmak gerekir. Bazen bütün karışıklığın çözümü, 61 numaralı listenin iki sütunu arasında durur.
3392 sayılı Kanun’un 61 numaralı listesinde Şenpazar’a bağlanan 22 köy gösterilir. Bu liste bugünkü köy sayısı yerine, 1987’deki idari değişikliği belgeler.
- TBMM — 3392 sayılı Kanun ve ekli köy listeleri (1987)
Tarih & Hafıza